نقد روان‌شناسی قهرمان رمان «العطر الفرنسی» با تکیه بر نظریۀ مکانیسم‌های دفاعی فروید

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد

2 استادیار گروه روانشناسی و مشاوره دانشگاه یزد

3 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد

المستخلص

رمان «العطر الفرنسی» اثر امیر تاج السّر(1960م- تاکنون) از نویسندگان سودانی، روایتگر زندگی بخشی از جامعۀ سودان است که در محلّۀ «غائب»، به دور از توجّه و عنایت حکومت، با مشکلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روانی دست و پنجه نرم می‌کنند. قهرمان این رمان (علی جرجار) به عنوان نمایندۀ قشر ضعیف جامعۀ سودان، برای فرار از فشارهای روانی و امیال واپس‌زدۀ خویش، از مکانیسم‌های دفاع روانی استفاده می‌کند. مکانیزم‌های دفاعی، فعّالیّت‌هایی روانی هستند که در قبال پدید‌آمدن اضطراب و مفید واقع نشدن فعّالیّت‌های منطقی برای دفع این اضطراب‌ها به وجود می‌آیند. این مقاله بر آن است تا به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از نقد روان‌شناسی، ضمن تعریف و تبیین مکانیسم‌های دفاعی، نشان دهد که قهرمان رمان چرا و چگونه از مکانیسم‌های دفاعی بهره‌برده و کدام مکانیسم، کاربرد بیشتری داشته‌است و علّت بهره‌برداری بیشتر او چیست. نتیجۀ به دست آمده این است که اضطراب و تنش نوروتیک، مهم‌ترین عامل استفادۀ وی از مکانیسم‌های دفاع روانی بوده که با توسّل به آن، سعی کرده از ترس خود بکاهد و خویشتن را در حاشیه امنی نگه دارد و با استفاده از مکانیسم‌های دفاعی گوناگون، به خصوص خیال‌پردازی که نشانۀ شخصیّت‌های ناپخته وبلوغ­نیافته است، سعی بر آن دارد تا ضمن فائق‌آمدن بر مسائل و اضطراب‌های ایجاد شده، پاسخی درخور به نیازهای خود دهد، امّا ارتباطش را با واقعیّت از دست داده، دچار فروپاشی شخصیّت (اسکیزوفرنی پارانوئیدی) شده و به جنون کشیده‌ می‌شود.

الكلمات الرئيسية


-کتاب­های عربی:

ابراهیم، عبدالستار (1983)، العلاج النفسی الحدیث قوة للإنسان، ط2، القاهرة: مکتبة مدبولی

تاج السر، امیر (2009م)، العطر الفرنسی، ط1، بیروت، لبنان: الدار العربیة للعلوم ناشرون.

جلال، سعد (1985م)، المرجع فی علم النفس، القاهرة: مکتبة المعارف الحدیثة.

الدستوقی، مجدی (2013م)، قائمة المیکانیزمات أو آلیات الدفاع، القاهرة: مکتبة الأنجلو المصریة للنشر و التوزیع

الرفاعی، نعیم (2003م)، الصحة النفسیة دراسة فی سیکولوجیا التکیف، ط14، دمشق: جامعة دمشق

زهران، حامد (1978م)، الصحة النفسیة و العلاج النفسی، ط3، القاهرة: عالم الکتب.

سعد، علی (2007م)، علم الشذوذ النفسی، دمشق: منشورات جامعة دمشق.

سمیرنوف، فیکتور (1982م)، التحلیل النفسی للولد، ترجمة فواد شاهیق، ط2، بیروت: الموسسة الجامعة للدراسات و النشر و التوزیع.

عبدالقادر، طه و الآخرون [د.ت]، معجم علم النفس و التحلیل النفسی، بیروت: دار النهضة العربیة للطباعة و النشر.

عریضة، محمد محمد (1996م)، علم النفس بین الشخصیة و الفکر، بیروت: دار الکتب العلمیة.

عزت، راجح (1968م)، اصول علم النفس، ط4، القاهرة: دار الکتاب العربی للطباعة و النشر.

عکاشة، احمد و الآخرون (1999م)، اضطرابات النفسیة فی المرشد فی الطب النفسی، منظمة الصحة العالمیة: المکت الإقلیمی للشرق الأوسط

فروید، سیجموند (1978)، الأحلام، عرض و تقدیم: مصطفی غالب، بیروت: منشورات مکتبة الهلال

قصاب، ولید ابراهیم (2009م)، مناهج النقد الأدبی الحدیث، رویة اسلامیة، ط2، دمشق: دارالفکر.

-کتاب­های فارسی

آستاد، کارول شاو (1390ش)، نظریه­های روان درمانی و مشاوره، ترجمه مهرداد فیروزبخت، تهران: ویرایش.

امامی، نصرالله (1377ش)، مبانی و روش­های نقد ادبی، تهران: جامی

پروین، لارنس اِ (1373ش)، روان شناسی شخصیت، نظریه و تحقیق، مترجم محمد جعفر جوادی و پروین کدیور، چ2، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا

تاج السر، امیر (1396ش)، عطر فرانسوی، ترجمه محمد حزبایی­زاده، تهران : انتشارات هیرمند.

خلعتبری، جواد و دیگران (1396ش)، مباحث اساسی در روان شناسی شخصیت (نظریه ها)، چ4، تهران: انتشارات ساد.

سیاسی، علی اکبر (1367ش)، نظریه­های شخصیت یا مکاتب روانشناسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

سیاسی، علی اکبر (1379ش)، نظریه­های شخصیت یا مکاتب روانشناسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

شارف، ریچارد اس (1381ش)، نظریه­های روان­درمانی و مشاوره، ترجمه مهرداد فیروزبخت، تهران: رسا.

شولتز، دوان و سیدنی الن شولتز (1377ش)، نظریه­های شخصیت، مترجم یحیی سیدمحمدی، تهران: نشر هما.

شیرافکن، علی (1391ش)، نظریه­های شخصیت، چ2، تهران: پوران پژوهش.

عظیمی، سیروس (1353ش)، مباحث اساسی در روان­شناسی شخصیت (رفتار شناسی)، چ2، تهران: [بی­نا]

فروید، زیگموند (1383)، تمدن و ملالت­های آن، مترجم محمد مبشری، تهران: نشر ماهی

فروید، زیگموند (1384ش)، مکانیسم­های دفاع روانی، مترجم حبیب گوهری­راد و محمد جوادی، تهران: رادمهر

فیست، جس و دیگران (1387ش)، نظریه­های شخصیت، ترجمه یحیی سیدمحمدی، چ3، تهران: نشر روان

کاپلان، سادوک و بنیامین هارولد (1366ش)، نوروزها و اختلالات شخصیت، ترجمه نصرت الله پورافکاری، تبریز: انتشارات تابش.

کریمی، یوسف (1389ش)، روانشناسی شخصیت، چ14، تهران: نشر ویرایش.

گنجی، حمزه و مهدی گنجی (1393ش)، نظریه­های شخصیت، چ2، تهران: نشر ساوالان.

هلر، شارون (1389ش)، دانشنامه فروید، ترجمه مصطفی پردل، مشهد: ترانه.

یونگ، کارل گوستاو (1377ش)، «روانشناسی ضمیر ناخودآگاه، چ2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی

-کتاب­انگلیسی:

  1. Storr, Anthony, “Frued, a very short introduction”, 1989: Oxford, New York.
-پایان­نامه عربی:

 الجاسم، علی حسین (2016م)، «محاضرة عن الوسائل اللاشعوریة الدفاعیة (المیکانیزمات الدفاعیة)»، جامعة کربلا، کلیة التربیة البدنیة و علوم الریاضة، رسالة الماجستیر.

-پایان­نامه­ فارسی:

زارع، محبوبه، (1390)، «مکتب­های روانشناسی و ادب داستانی (بررسی آثاری چند از گلشیری از دیدگاه روانشناسی)»، پایان­نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت معلم سبزوار.

محمدنیا، رضا، (1393)، «گونه شناسی اضطراب و مکانیسم های دفاعی بر پایه نظریات روان شناسی فروید و آدلر». پایان­نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حکیم سبزواری.

-مقاله عربی:

حسانین، حمدی، (1989م)، «آلیات الدفاع العقلیة و علاقتها بسمات الشخصیة»، مجلة التربیة و علم النفس، کلیة التربیة، جامعة المنبا، صص؟

 ضمرة، یوسف،(2015م)، «العطر الفرنسی، روایة امیر تاج السر»، مجلة أفکار، صص127-123

-مقالات فارسی:

افخمی عقدا، رضا و همکاران، (1395). «واکاوی احساس کهتری در شخصیت «عنرة بن شداد» از رهگذر سروده هایش»، مجله زبان و ادبیات عربی (ادبیات و علوم انسانی سابق): دانشگاه فردوسی مشهد، دوره8، شماره14،  صص52-27

دهقان، علی و سهیلا قاسمی، (1391). «نقد روانشناختی آثار فروغ فرخزاد بر اساس مبانی روانکاوی فروید و آدلر»، فصلنامه علمی-پژوهشی زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، سال4، شماره12، صص59-43

صغیر، علیرضا (1395)، «تحلیل شخصیت کاووس در شاهنامه فردوسی با تکیه بر نظریه ساختار شخصیت فروید»، مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، دوره 2، شماره2، صص120-107

معروف، یحیی و مسلم خزلی (1395)، «تحلیل روانشناسانه رمان زقاق المدق اثر نجیب محفوظ»، دو فصلنامه علمی-پژوهشی نقد ادب معاصر عربی دانشگاه یزد، سال 6، شماره3، صص235-211