طهران، بهجت آباد، شارع بزشک، شارع الشهید الدکتور حسن عضدی، البناء رقم 76، الطابق 2، الغرفة رقم 224، الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی مشهد

المستخلص

شعر جاهلی به عنوان قدیمی‌ترین شعر عربی، در‌بردارنده بسیاری از باورها، عادات، ارزش‌ها، خرافات و اساطیر است و در واقع می‌توان آن را بخشی از تاریخ و فرهنگ یا هویت مردم جاهلی به‌شمار آورد. باور به الوهیت و قداست شهریاری از جمله فرهنگ دینی- اعتقادی شاعران این دوره است که در این پژوهش قصد داریم آن را با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار دهیم. دستاورد‌های این پژوهش نشان می‌دهد که برخی از شاعران دوره جاهلی، صفاتی همچون پیراستگی از عیوب و نواقص، توان نازل کردن باران، شفابخشی، حیات‌بخشی و بارور ساختن و عبادتی نظیر سجده‌گزاری برابر شهریاران را که همه آنها مختص ذات مقدس خداوند است، برای شهریاران به کار گرفته‌اند و یا شهریاران را به عناصر مقدسِ اساطیری نظیر خورشید، ماه و بهار تشبیه کرده‌اند که همگی از قداست و الوهیت آنها حکایت دارد. این باورهای شرک‌آمیز که نزد شاعر جاهلی، جنبه قدسی و نمود روانشناختی داشتند، با مفاهیمی چون قدرت و شکوه، میل به جاودانگی، باروری و برکت پیوند یافته است و تنها ابزاری برای بیان افکار شاعرانه بودند و پس از ظهور اسلام از میان رفتند.

الكلمات الرئيسية

منابع

1-کتاب‌ها

عربی

القرآن الکریم

الآلوسی، السید محمود شکری البغدادی (لاتا)، بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب، عنی بشرحه وتصحیحه وضبطه: محمد بهجة الأثری، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن أبی خازم، بشر (1960م)، دیوان، شرح: عزّة حسن، دمشق: مطبوعات إحیاء التراث.

ابن أبی سلمی، زهیر (2005م)، دیوان، شرح: حمدو طمّاس، بیروت: دارالمعرفة.

ابن الأبرص، عبید (2019م)، دیوان، بقلم: محمد عونی عبد الرؤف‎، ط1، القاهرة: الأکادیمیة الحدیثة للکتاب الجامعی.

ابن الربیعة، لبید (1993م)، دیوان، شرح: طوسی، ط1، دار الکتاب العربی.

ابن‌ الطفیل، عامر (1963م)، الدیوان، بشرح: الأنباری، تحقیق: کرم البستانی، بیروت: دار صادر.

ابن العبد، طرفة (2002م)، دیوان، شرح: محمد ناصر الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن حلّزه، الحارث (1991م)، دیوان، جمعه وشرحه: إمیل بدیع یعقوب، بیروت: دار الکتاب العربی.

ابن شأس الأسدی، عمرو (1976م)، الدیوان، ط1، الکویت: دار القلم.

ابن شدّاد، عنترة (1992م)، شرح دیوان عنترة، الخطیب التبریزی، ط1، بیروت: دار الکتاب العربی.

ابن کلثوم، عمرو (1992م)، دیوان، تحقیق: أیمن میدان، ط1، جدة: النادی الأدبی الثقافی.

ابن هشام (لاتا)، التیجان فی ملوک حمیر، ط2، صنعاء: مرکز الدراسات والأبحاث الیمنیة.

الأصمعی، أبو سعید عبدالملک بن قریب (2003م)، الأصمعیات، شرح  وتحقیق: مجید طراد، بیروت: دار الفکر العربی.

---------------------- (1977م)، شرح المفضلیات، تحقیق: علی البجاوی، القاهرة: دار النهضة للطباعة.

الأعشی الکبیر میمون بن قیس (2010م)، شرح دیوان، حنا نصر الحتی،  بیروت: دار الکتاب العربی.

امرؤ القیس (2004م)، دیوان، شرح: عبدالرحمن المصطاوی، بیروت: دارالمعرفة.

البطل، علی (1981م)، الصورة فی الشعر العربی حتی آخر القرن الثانی،  دار الأندلس للنشر.

الجاحظ (1965م)، الحیوان، بتحقیق وشرح: عبدالسلام محمد هارون، ط2، القاهرة: مطبعة مصطفى البابی الحلبی.

الحسین، قصی (2008م)، أنثربولوجیة الأدب، دراسة الآثار الأدبیة علی ضوء‌علم الأنسان، ط1، بیروت: دار الهلال.

خلیل، خلیل أحمد (1986م)، مضمون الأسطورة فی الفکر العربی، بیروت: دار الطلیعة.

داود، أنس (لاتا)، الأسطورة فی الشعر العربی الحدیث، القاهرة: مکتبة عین شمس.

الدلیمی، عبدالرزاق خلیفة (2001م)، هاجس الخلود فی الشعر العربی حتی نهایة العصر الأموی، ط1، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة.

الذبیانی، النابغة (2005م)، دیوان، حمدو طمّاس، ط2، بیروت: دارالمعرفة.

سعید الأحمد، سامی (1989م)، المعتقدات فی العراق القدیم، بغداد: مطابع دار الشؤون الثقافیة.

الطائی، حاتم (1994م)، دیوان، شرح: ابی صالح یحیی بن مدرک الطائی، حنا نصر الحتی، ط1، بیروت: دارالکتاب العربی.

العبادی، عدی بن زید (1995م)، دیوان، حققه وجمعه: محمد جبّار المعیبد، مدیریة الثقافة العامة.

عبد الرحمن، نصرت (1976م)، الصورة الفنیة فی الشعر الجاهلی فی ضوء النقد الحدیث، ط1، عمان: مکتبة الأقصی.

عبدالواحد علی، فاضل (1986م)،عشتارومأساة تموز، ط2، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة.

العبدی، المثقب (1970م)، دیوانه، تحقیق: حسن کامل الصیرفی، معهد المخطوطات العربیة.

عجیبة، أحمد (2004م)، دراساتفیالأدیانالوثنیةالقدیمة، ط1، القاهرة: الآفاق العربیة.

عکاشة، ثروت (لاتا)، تاریخ الفن المصری، مصر: دار المعارف.

علی، جواد (1970م)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ط1،  بیروت:  دار العلم للملایین.

لوبون، غوستاف (لاتا)، حضارات الهند، ترجمة: عادل زعتیر، مطبعة البابی الحلبی.

المبارکفوری، صفی الدین (2002م)، الرحیق المختوم، ط4، القاهرة: دار الحدیث.

محمد عیاد، شکری (1971م)، بطلفیالأدبوالأساطیر، ط2، دار المعرفة.

المرّی، الحصین بن الحمام (لاتا)، الحصین بن الحمام المرّی الفارس الشاعر، سیرته وشعره، جمع وتحقیق: شریف علاونة، جامعة البترا، دار‌المناهج.

المزورقی، أبو علی أحمد (1991م)، شرح دیوان الحماسة، ط1، بیروت: دار الجیل.

 

المهلهل (1995م)، دیوان، شرح و تحقیق: أنطوان محسن القوّال، ط1، دار الجیل.

النعیمی، أحمد اسماعیل (1995م)، الأسطورة فی الشعر العربی قبل الإسلام، ط1، القاهرة، دار سینا للنشر.

فارسی

ایونس، ورونیکا (1375ش)، شناخت اساطیر مصر، ترجمه: باجلان فرخی، چاپ اول، اساطیر.

بیرونی (1363ش)، آثار الباقیة عن القرون الخالیة، ترجمه: اکبر دانا‌سرشت، تهران: امیر‌کبیر.

جان هینلز، راسل (1385ش)، شناخت اساطیر ایران، مترجمان: احمد تفضلی و ژاله آموزگار، چشمه.

داتی، ویلیام (1392ش)، اساطیر جهان، برگردان: ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: اسطوره.

رجایی، فرهنگ (1372ش)، تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان، تهران: قومس.

صفا، ذبیح الله (1354ش)، تاریخ شاهنشاهى ایران و مقام معنوى آن، چاپ دوم، تهران: شوراى عالى فرهنگ و هنر.

فریزر، جیمز جرج (1382ش)، شاخه ی زرین، ترجمه: کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.

گری، جان (1378ش)، شناخت اساطیر خاور نزدیک، ترجمه: باجلان فرخی، تهران: اساطیر.

مشکور، محمد جواد (1367ش)، تاریخ سیاسی ساسانیان، چاپ دوم، تهران: دنیای کتاب.

ناس، جان (1344ش)، تاریخ جامع ادیان، ترجمه: علی اصغر حکمت، تهران: فرانکلین.

2-مجلات

فاتحی، سید حسن و دیگران، (1388ش)، »معالم الفکر الدین فی الشعر الجاهلی«، مجلة الجمعیة الایرانیة للغة العربیة وآدابها، العدد11، صص61-35.

عبدالرحمن، إبراهیم، (1981م)، »التفسیر الأسطوری للشعر الجاهلی« ، مجلة فصول، القاهرة، مجلد 1، عدد3، صص 127-140.

Gonda, J. (1956). “ancient Indian kingship from the religion point of view” Numen. vol 3. fasc 1. published by Brill. pp. 36- 71.