أهمّ فروع النثر الصوفی فی العصر العباسی

المؤلفون

المستخلص

أثَّرَتْ عَوامِلُ مُختَلِفَةٌ فِی ظُهورِ التَّصَوُّفِ الإسلامی، وَ الَّذی کانَ یُسَمّى "زُهْداً" فِی طوره الأول وَ الابتِدائی، إلَى أن أصْبَحَ فِی أواخِرِ القَرنِ الثَّانِی الهِجرِی مَذهَباً ذا مَبانٍ فِکریَّةٍ وَ عَقائِدیَّة خاصَّة. فمن البدیهی أن یظهرَ مع کل مذهب فکری  أدباؤه و کتّابه الذین یدافعون عنه بالوسائل المختلفة ویشرحون مبانیه الفکریة و العقیدیة، هذا الأمر کان صادقاً بین الصوفیة أیضا فَهُم یستفیدون من النثر أو الشعر.


 هذا وإنّ المتصوفة لم یظهروا منذُ البدایةِ أیَّة رغبةٍ فِی الشعرِ استناداً إلى الآیة الشریفة " وَالشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الغَاوُونَ" فکانوا یمتنعون حَتَّى عن استماعِ الآیاتِ القرآنیةِ بصوتٍ یُشبِهُ اللحنَ، وبِسَببِ هذه النزعةِ سَعَى أغلبیةُ المتصوفةِ إلَی کتابةِ آثارِهم بشکلٍ نثریٍّ. فحیتئذٍ أصبحَ لأصحابِ التصوف لِسانُهُم الخاصُّ، الّذی کانَ یُعبّرعن معانیهم وصُوَرهم التی تنطلق مِن تراثهم الروحی وریاضاتهم الخاصة، لأنَّ التصوفَ علمُ القلوب والبواطن، فالمتصوفةُ کانوا یُضیفون إلی موضوعات نثرهم و أسالیبه لیُمکنَ لهم أن ینتقلوا معانیهم اللطیفة و العمیقة.


 یتناولُ النثر الصوفی هذه الانواع طیلَة العصر العباسی: النثرَ التعلیمیَّ، و الرسائلَ، و المواعظَ والحکمَ، و سیرةَ المشایخِ، و الحکایاتِ، و الأقوالَ (النثرَ الروائی)، و الأدعیةَ والمناجاةَ، و الشطحاتِ، و تفاسیرَ الصوفیةِ للقرآن الکریم، و قاموسَ المصطلحاتِ الصوفیةِ.

الكلمات الرئيسية


- قرآن کریم

-    آخوندی، مرتضی، تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1376 ه.ش.

-    ابن منظور، لسان العرب، نسق و علق علیه و وضع فهارسه، علی سیری، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1408 ه.ق- 1988 م

-    احمد امین، ظُهر الاسلام، ج 2، ط 5، بیروت، دارالکتاب العربی، د.ت

-    بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، الجزء الرابع، نقله الی العربیه‌ السید یعقوب بکر، رمضان عبدالتواب، قم، دارالکتاب الاسلامی، د.ت

-    بقلی شیرازی، روزبهان بن ابی نصر، شرح شطحیات، تصحیح و مقدمه هنری کربین، تهران، انجمن ایرانشناسی فرانسه در تهران، 1360 ه.ش- 1981 م 

-    التوحیدی، أبوحیّان، الاشارات الالهیه، تحقیق وداد قاضی، بیروت، دارالثقافه، 1973ه.ق

-    الجاحظ، ابوعثمان عمربن بحر، البیان و التبیین، المجلد الاول، قدّم لها و بوّبها و شرحها علی ابوملحم، بیروت، منشورات دار و مکتبه الهلال، 1412 ه.ق، 1992 م

-    الجنّابی، قیس کاظم، التصوف الاسلامی فی اتجاهاته الادبیة، ط 1، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، 1428 ه.ق- 2007 م

-    الجیلانی، عبدالقادر، سر الاسرار و مظهر الانوار( رسالة فی التصوف)، تحقیق عبدالرحیم السایح، توفیق علی و هبة ط 1، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه، 1429، ه.ق- 2008 م

-    الحکیم الترمذی، ابوعبدالله بن الحسن، ختم الاولیاء، تحقیق عثمان اسماعیل یحیی، بیروت، المطبعه الکاثولیکیه، د.‌ت

-    الحلاج، حسین بن منصور، حقائق التفسیر أو خلق خلائق القرآن و الاعتبار، تحقیق محمود الهندی، ط1، قاهره، مکتبه مدبولی، 2006م

-   --------------------، دیوان الحلاج و معه اخبار الحلاج و کتاب الطواسین، وضع حواشیه و علق علیه محمد باسل عیون السود، ط 2، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1423 ه.ق- 2002 م

-   دهباشی، مهدی، سید علی اصغر میر باقری فرد، تاریخ تصوف 1، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت، 1384 ه.ش  دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، چاپ سیروس، 1338 ه.ش 

-    رستگار فسایی، منصور، انواع نثر فارسی، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت، 1380، ه.ش

-    زرین کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران، انتشارات آریا، 1344 ه.ش

-    ------------------، جستجو در تصوف ایران، چاپ ششم، تهران، موسسه انتشارات امیر کبیر، ‌1379، ه.ش

-     ------------------، سرّنی، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، انتشارات علمی، 1373، ‌ه.ق

-    سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ سوم، کتابخانه طهوری، 1375، ه.ش

-    السرّاج الطوسی، ابونصر عبدالله بن علی، اللمع فی التصوف، تصحیح رینولد.آ. نیکلسون، تهران، انتشارات جهان، د.ت

-    سلّمی، ابوعبدالرحمن، تفسیر السلّمی و هو حقائق التفسیر، المجلد الاول، تحقیق سید عمران، ط1، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1421 ه.ق- 2001 م

-    ----------------، طبقات الصوفیه، تحقیق نورالدین شریبه، ط 3، قاهره، مکتبه الخانجی، 1418 ه.ق- 1997 م

-    ، ---------------- مجموعه آثار، گردآوری نصرالله پور جوادی، جلد اول، چاپ اول، مرکز نشر دانشگاهی، 1369 ه.ش

-    سهروردی، شهاب الدین یحیی، الرسائل الصوفیه، تحقیق و ترجمه عادل محمود بدر، ط 1، قاهره، الهئیه المصریه العامه للکتاب، 2007 م

-    سهروردی، عمربن محمد، عوارف المعارف، ترجمه ابومنصور عبدالمومن اصفهانی، به اهتمام قاسم انصاری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1364 ه.ش

-    شمیسا، انواع ادبی، چاپ نهم، تهران، انتشارات فردوس، 1381 ه.ش 

-    شوقی ضیف، تاریخ الادب العربی العصر العباسی الثانی، ط 2، قاهره، دارالمعارف بمصر، د.ت

-    عبدالنور، جبور، المعجم الادبی، ط 2، بیروت، دارالعلم للمدایین، 1984 م

-    العجم، رفیق، موسوعة مصطلحات التصوف الاسلامی، ط1، بیروت، مکتبه لبنان ناشرون، 1990 م

-    عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین، تذکره الاولیاء، به سعی و اهتمام رینولد. آ نیلکسون، ج 1 و 2، چاپ دوم، دنیای کتاب، بی‌تا

-    عطوی، علی نجیب، تطورفن القصه اللبنانیه بعد الحرب العالمیه الثانیه، ط 1، بیروت، منشورات دارالآفاق الجدیده، 1982 م

-    غزالی، ابو حامد محمدبن محمد، اعترافات غزالی:‌ ترجمه کتاب المنقذ من الضلال، ترجمه زین الدین کیائی نژاد، بی جا، بی تا

-    ----------------------، مختصر احیاء علوم الدین، ط 1، بیروت، موسسه الکتب الثقافیه و دارالفکر، 1406ه.ق- 1986 م

-    ----------------------، المنقذ من الضلال مع أبحاث فی التصوف و دراسات عن الامام الغزالی، بقلم عبدالحلیم محمود، ط 5، عابدین، دارالکتب الحدیثه، 1385 ه.ق

-    قاسم پور، محسن، پژوهشی در جریان شناسی تفسیر عرفانی، چاپ اول، تهران، انتشارات موسسه فرهنگی هنری ثمین، 1381 ه.ش

-    القشیری، ابوالقاسم، تفسیر القشیری المُسمّی بلطائف الاشارات، وضع حواشیه و علق علیه عبداللطیف حسن عبدالرحمن، ج 2، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1420 ه.ق- 2000 م

-    گوهرین، سید صادق، شرح اصطلاحات تصوف، ج 7، چاپ اول، تهران، انتشارات زوار، 1382. ه.ش

-    لویزون، لئوناردو، میراث تصوف، ترجمه مجدالدین کیوانی، جلد اول، چاپ اول، تهران، نشر مرکز، 1384 ه. ش

-    المحاسبی، حارث بن اسد، کتاب التوهُّم، مقدمة احمد امین، قاهره، مطبعه لجنة التالیف و الترجمه و النشر، 1937 م

-    المرزوقی، جمال احمد سعید، فلسفة التصوف محمدبن عبدالجبار النفّری، بیروت، دارالتنویر و دار الفارابی، 2007 م

-    معرفت، محمد هادی، تفسیر و مفسران، جلد دوم، چاپ سوم، قم، موسسه فرهنگی تمهید، 1385 ه. ش

-    المقدسی، انیس، الفنون الادبیة و اعلامها فی النهضة العربیة الحدیثة، ط 4، بیروت، دارالعلم للملایین، 1984 م

-    النفّری، محمدبن عبدالجبار، کتاب المواقف و یلیه کتاب المخاطبات، ط1، قاهره، مطبعة دارالکتب المصریه، 1352 ه. ق- 1934 م 

-    نیکلسون رینولد، آ، تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم، تهران، انتشارات سخن، 1374، ه.ش

-    یونس، وضحی، القضایا النقدیه فی النثر الصوفی حتی القرن السابع الهجری، دمشق، منشورات اتحاد الکتاب العرب، 2006 م (www.awu-dam.org)