نقش مراکز علمی جزیره در پیشبرد علوم و ادب عربی عصر عباسی (مطالعة موردی «دیار بکر و دیار مضر»)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلف

دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران‌مرکز

المستخلص

بررسی نقش مراکز علمی مناطق کردنشین در پیشبرد علوم عربی و ادبی در حوزة ادبیات تطبیقی مکتب فرانسه می‌گنجد؛ زیرا مراکز علمی یکی از اقوام ایرانی در ادبیات ملتی دیگر تأثیرگذار بوده‌است. در دورة عباسی‌ (656-132ه. ق) که علوم عربی و ادبی بیش از هر دورة دیگری شکوفا شد با درنظرگرفتن مقتضیات و بستر سیاسی و دینی مناسب، نقش مراکز علمی مناطق کردنشین دیار بکر «آمد، میافارقین، ماردین، حصن کیفا، اخلاط و منازگرد» و دیار مضر «رقه و حران» که جزء منطقة جزیره‌اند، در پیشبرد علوم ادبی و عربی غیرقابل انکار است. این نوشتار با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی درصدد تبیین نقش سازنده و جایگاه حقیقی این مراکز در اعتلای علوم عربی و ادبی در عصر عباسیان است و یافته‌های آن حاکی از این است که این مناطق با پرورش اندیشمندان و ادیبان فرهیخته‌ای چون آمدی‌ها، فارقی‌ها، حصکفی‌ها، حرانی‌ها و ابوعلی قالی و... در زمینة شعر و نثر، صرف و نحو، لغت‌شناسی و تاریخ، علوم اسلامی فقه و حدیث و علوم عقلی و خطابی صاحب‌نظر بوده‌ و با تألیفات خود در پیشرفت علوم عربی و فرهنگ اسلامی منشأ تحولات شگرف بوده‌اند.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

ابن ‌اثیر جزری، عزالدین (1987)، الکامل فی التاریخ، تحقیق: قاضی، لبنان: دارالکتب العلمیه.

ابن حوقل (1992)، صورة الارض، بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة

ابن خردادبه (بی‌تا)، المسالک والممالک، دارصادر (کتابخانه الکترونیکی).

ابن‌ خلکان (1968)، وفیات الاعیان وأنباء ابناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دارصادر.

ابن شداد، عزالدین (1978)، الاعلاق الخطیرة فی ‌ذکر امراء الشام والجزیرة، تحقیق: یحیی عبارة، دمشق: وزارة الثقافه والارشاد القومی.

ابن قطلوبغا (بی تا) تاج التراجم فی طبقات الحنفیة، ج2، کتابخانه الکترونیکی «مدرسه فقاهت».

اسماعیل، عزالدین (1975)، فی الادب العباسی «الرؤیة والفن»، بیروت: دارالنهضة العربیة.

اصطخری (بی‌تا )، المسالک والممالک (کتابخانه الکترونیکی (نک: سمعانی1980م: 4/96) .

اصفهانی (1959)، خریده القصر وجریده العصر (شعراء الشام)، تحقیق: شکری فیصل، جزء2، دمشق: المجمع العلمی العربی.

بلاذرى (1425)، فتوح البلدان دارالمکتبة الهلال (کتابخانه الکترونیکی).

پاشا، عمر موسی (1972)، الادب فی بلاد الشام، الطبعة الثانیه، دمشق: مکتبة العباسیه.

پروینی، خلیل (1391ش)، الادب المقارن «دراسات‌ نظریه وتطبیقیه»، تهران: ‌سمت.

ثعالبی (1983)، یتیمة ‌الدهر فی‌ محاسن‌ اهل ‌العصر، تحقیق: محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیة.

حمیری، عبدالنعیم (1984)، الروض المِعطار فی خبر الاقطار، تحقیق: احسان عباس، الطبعة الثانیه، بیروت: مکتبة لبنان.

زِرِکلی، خیرالدین  (2002)، الاعلام، الطبعة الخامسة العشر، بیروت: دار العلم للملایین.

سمعانی، ابوسعد (1980)، الانساب، تحقیق: یحیی‌ یمانی، الطبعة الثانیة، قاهره: مکتبة ‌ابن ‌تیمیة.

صابری، علی (1385)، النقد الادبی وتطوره فی‌ الادب‌ العربی، چاپ دوم، تهران: سمت.

صفدی، صلاح‌الدین (2000)، الوافی بالوفیات، تحقیق: احمد ارناووط وتزکی مصطفی، بیروت: دارالاحیاء التراث ‌العربی.

عبود، عبده (1999)، الادب المقارن ( مشکلات وآفاق)، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.

فاخوری (بی‌تا)، الجامع فی‌ تاریخ الادب ‌العربی، ج2و1، بیروت: دارالجیل.

مصطفی، محمود (1967)، الادب العربی فی مصر، مصر: دار الکاتب العربی.

مقدسی (1967)، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، تحقیق: دخویه، لیدن: مکتبة المدبولی.

یاقوت (1955)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر (کتابخانه الکترونیکی).

یاقوت (1993)، معجم الادباء، تحقیق: احسان عباس، الطبعة ‌الاولی، بیروت: دار الغَرب الاسلامی.

ب) فارسی

ابن خلدون (1390)، مقدمة ابن خلدون، مترجم: محمد پروین گنابادی، ج2و1، نشر الکترونیک.

ابوفداء (1349)، تقویم البلدان، مترجم: عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

بهرامی‌نیا، امید  (1386)، تاریخ کردان منطقة جزیره، چاپ اول، تهران: احسان.

روحانی، بابامردوخ (شیوا)  (1364)، تاریخ ‌مشاهیر کرد، 3 جلد، تهران: سروش.

صفی‌زاده، محمدصدیق (1380)، دایرةالمعارف‌کردی، چاپ‌ اول، تهران: پلیکان.

عبدالجلیل، ج. م.  (1381)، تاریخ ‌ادبیات ‌عرب، ترجمه: آذرنوش، چاپ ‌چهارم، تهران: امیرکبیر.

فاخوری (1383)، تاریخ ادبیات ‌زبان عربی، مترجم: عبدالمحمد آیتی، چاپ ششم، تهران: توس.

لسترنج (1377)، جغرافیای ‌تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، مترجم: محمود عرفان، تهران: علمی‌ فرهنگی.

مردوخ کردستانی، محمد (1351)، تاریخ کرد و کردستان، ج2 و 1، چاپ سوم، سنندج: غریقی.

پ) مقالات

عربی

دقاق، عمر (1389)، «أبوعلی القالی وکتابه الأمالی»، مجلة المجمع اللغة العربیة. ج3، مجلد44.

طاهری‌نیا، علی‌باقر و همکاران (1391)، «الدور الحضاری لأبی‌ علی‌ القالی فی‌ الأدب‌ الأندلسی» ‌مجله: إضاءات ‌النقدیه، ش 6، سال2.

میرزایی، فرامرز (1389)، «ابن‌درید الازدی واسهاماته الحضاریة»، اللغة العربیة وآدابها، شمارة 11، سال ششم.

فارسی

باقری، محمد، «محمد بن سنان»، دانشنامة جهان اسلام، ج2.

پروینی، خلیل (1389)، «نظریه ادبیات تطبیقی اسلامی: گامی مهم در راستای آسیب‌زدایی از ادبیات تطبیقی»، مجلة انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش14، صص80-55.

دیانت، ابوحسن، «اخلاط»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج7.

سراجی پور، نسرین، مقاله: «ثابت بن قره»، دانشنامة جهان اسلام، ج9

ضیایی، علی‌اکبر (1369)، «خطابه در عصر اموی و عباسی»، کیهان اندیشه، ش31.

عودی، ستار، «حران»، دانشنامة جهان اسلام، ج 12.

فاتحی‌نژاد، عنایت‌اله، «الامالی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج10.

ناجی، محمدرضا، «ثابت بن سنان»، دانشنامة جهان اسلام، ج 5.


المجلد 12، العدد 40
الشتاء 1438
الصفحة 187-212
  • تاريخ الاستلام: 08 أغسطس 2015
  • تاريخ المراجعة: 04 ديسمبر 2015
  • تاريخ القبول: 09 يناير 2016