بیت الحکمة و تأثیره فی تطور الثقافة العربیة و أدبها فی العصر العباسی الأوّل

المؤلفون

المستخلص

لبیت الحکمة مکانة ممتازة و خاصّة فی حرکة الترجمة فی العهد العباسی. الراجح أنّ «المأمون» هو مؤسسه. نشأته أدّت إلی تطوّر الفلسفة و الکلام بین العرب. مؤیّد هذا الأمر ظهور «الفارابی» الذی تلمّذ علی «متّی بن یونس» أحد مترجمی بیت الحکمة و أیضاً ظهور الفیلسوف «یحیی بن عدیّ»، تلمیذ «الفارابی». کان «یحیی »من مترجمی بیت الحکمة أیضًا. من أعلام هذا المعهد و ذوی الأثر البارز الذین حضروا فیه من مختلف العلوم نستطیع أن نشیر إلی «الکندی» من النابغین فی الفلسفة، و«الخوارزمی» الریاضیّ و «الفرّاء» النحویّ و «ابن الرومیّ» الشاعر الفلسفی و «سهل بن هارون» رئیس بیت الحکمة لحقبة من الزمن، و من المترجمین نشیر إلی «ابن المقفّع »و «آل حُنین» و «آل نوبخت» و .. .
لیس لبیت الحکمة أثر فی نقل الشعر غیر العربی إل‍ی الشعر العربی. الراجح أنّ له أثراً فی الشعر التعلیمی، حین نظم «عبد الحمید أبّان اللاحقی» کلیلة و دمنة مأخوذا من الادب الایرانیّ. أمّا فی باب الأدب المنثور فانحصرت نشاطاته ضمن نطاقه و استطاع أن یوثّر تأثیرًا کبیرًا فی الأدب العربی و ثقافته بأخذ کتب الأدب الإیرانی لاسیّما «کلیلة و دمنة» و تألیف الکتب المتأثّرة منه کَـ «ألف لیلة و لیلة»، «ثُعلة و عُفرة» لِسهل بن هارون، «فاکهة الخلفاء و مناظرة الظرفاء» لابن عربشاه، «الصادح و الباغم »لابن الهَبّاریة، «القائف» لأبی العلاء المعرّی، «عیون الحکمة» للمأمون و إحدی «رسائل اخوان الصفا» اخوان الصّفا و ....

الكلمات الرئيسية


صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، چاپ سوم ، ج 1 ، 1362ش.

- ابن ابی أصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الأطباء ، ترجمه سید جعفر غضبان و محمود نجم آبادی، تهران، دانشگاه تهران ،ج 1، 1349.

- ابن القفطی ، تاریخ الحکماء ، ترجمه بهین دارایی ، تهران ، دانشگاه تهران، 1348ش.

- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران، اساطیر، چاپ اول ، 1381ش.

- الجر، خلیل و الفاخوری، حنا، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم، 1367ش.

- العاکوب، عیسی، تأثیر پند پارسی بر ادب عربی، ترجمة عبدالله شریفی خجسته، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول،1374ش.

- الفاخوری،حنا،تاریخ ادبیات زبان عربی،ترجمة عبدالمحمد آیتی،تهران،توس،چاپ ششم، 1383ش.

 - امین ، احمد ، پرتو اسلام ( ضحی الاسلام ) ، خلیلی اقدام، عباس، تهران، شرکت نسبی حاج محمد حسین اقبال و شرکا، چاپ دوم ، 1336ش.

- اولیری، دلیسی، انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی،ترجمة احمد آرام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم، 1374ش.

- حقیقت، عبدالرفیع، تاریخ جنبش های مذهبی در ایران، تهران، کومش، چاپ اول، 1375ش.

- خفاجی، محمد عبدالمنعم، ادبیات عرب دورة اول عباسی، ترجمة زهرا عمرانی، تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز، چاپ اول، 1383ش.

- روزنتال، فرانتز، میراث کلاسیک اسلام، ترجمه علیرضا پلاسید، تهران، طهوری، چاپ اول ، 1385ش.

- زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمۀعلی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ هشتم،ج2و3 1373ش.

ـ صادقی، مصطفی،  فهرس المقالات التاریخیة، قم، پژوهشکدة حوزه و دانشگاه، چاپ اول،1380ش.

- صفا، ذبیح اله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم هجری، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ پنجم، ج 1، 1374ش.

- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمة ابوالقاسم پاینده، اساطیر، ج 13، 1364ش.

- عبدالقاهر بغدادی، ابومنصور، تاریخ مذاهب اسلام ( الفرق بین الفرق )، ترجمة محمد جواد مشکور، تبریز، کتابفروشی حقیقت ، 1333ش.

- عُطیمی، عباسعلی ، شرح حال و آثار ابن مقفع ، تهران ، فرخی ، بی تاریخ.

- گوتاس، دیمیتری، تفکر یونانی فرهنگ عربی، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، 1381ش.

- لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ترجمة سید محمد تقی فخر داعی گیلانی، بنگاه مطبوعاتی علی اکبر علمی،  چاپ چهارم، 1334ش.

- مددپور، محمد، حکمت دینی و یونان زدگی در عالم اسلامی از آغاز تا عصر ابن خلدون، تهران، مرکز مطالعات شرقی فرهنگ و هنر، 1374ش.

- ممتحن، حسینعلی، نهضت شعوبیه جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ اول، 1385.

- میه لی، آلدو، علوم اسلامی و نقش آن در تحول علمی جهان، ترجمه محمد شجاع رضوی و اسدالله علوی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی ، چاپ دوم ، 1379ش.

- ولایتی،علی اکبر،پویایی فرهنگ وتمدن اسلام و ایران،وزارت امورخارجه،چاپ چهارم،ج1، 1384ش.

_ وراوینی، سعدالدین، مرزبان نامه، تصحیح محمد روشن، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

_ وراوینی، سعدالدین، مرزبان نامه، تصحیح خلیل خطیب رهبر، تهران، انتشارات صفی علی شاه، چاپخانة مروی، چاپ ششم، 1375ش.

_ ابن عربشاه، فاکهة الخلفاء و مُفاکهة الظرفاء، تحقیق و تقدیم د.حسن عاصی، بیروت، دار المواسم،الطبعة الأولی، 1415ه / 1995م.

- الاعظمی، اورنگ زیب، حرکة الترجمة فی العصر العباسی، بیروت، دارالحرف العربی، چاپ اول، 2005م.

- امین، احمد، ضحی الاسلام، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دهم ، ج 2، بی تاریخ.

_ البرقوقی، عبدالرحمن، شرح دیوان المتنبی، بیروت، دارالکتاب العربی،1407هـ /1986م.

- بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، مصر، المنظمة العربیة للتربیة و الثقافة و العلوم، ج 2، بی تاریخ.

- البستانی، سلیمان، الیاذة هومیروس، ج1،1994م.

- حسین، طه، من تاریخ الادب العربی العصر العباسی الاول، بیروت، دارالعلم للملایین، ج2، 1982م.

- خطیب بغدادی، حافظ، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، قاهرة، مکتبة الخانجی، چاپ اول، ج10، 1931م.

- رفاعی، احمدفرید، عصر المأمون، قاهرة، دارالکتب المصریة، چاپ چهارم، ج 1و3، 1928م.

- ضیف، شوقی، تاریخ الادب العربی العصر العباسی الثانی، قاهرة، دار المعارف، ج4، بدون تاریخ.

- کرد علی، محمد، الاسلام و الحضارة العربیة، قاهرة، لجنة التألیف و الترجمة و النشر، ج 2، 1936م.

- المعری، ابوالعلاء، رسالة الغفران، بیروت، دارصادر، بدون تاریخ.

- ساغروانیان، سیدجلیل، «پژوهشی در مآخذ الفهرست ابن ندیم»، از مجموعه مقالات کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی، تنظیم محمد فرحزاد، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، چاپ اول، ج4 ،1383ش.

- فانی، کامران، «بیت الحکمه و دارالترجمه»، از برگزیده مقاله های نشر دانش 3 دربارة ترجمه، زیر نظر نصراله پورجوادی، مرکز نشر دانشگاهی، 1376ش.

- مدکور، ابراهیم، «نهضت ترجمه در جهان اسلام»، از برگزیده مقاله های نشر دانش 3 دربارة ترجمه، زیر نظر نصراله پورجوادی، ترجمه اسماعیل سعادت، مرکز نشر دانشگاهی، 1376ش.

- مرعشی نجفی، سید محمود،  «نظام کتابداری اسلامی در سده های سوم تا هشتم ه.ق،» از مجموعه مقالات کنگره بین المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی،تنظیم محمدفرحزاد، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ج4،1383ش.

- ورزگر، مینو، «سیر و تحول ترجمه در ایران از دوران کهن تا عصر مغول»، از مجموعه مقالات دومین کنفرانس بررسی مسایل ترجمه، به کوشش عباسعلی رضایی و کاظم لطفی پور ساعدی، تبریز ، انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ اول، 1373ش. 

- کراوس، پول، التراجم الارسططالیة المنسوبة إلی ابن المقفع، از التراث الیونانی فی الحضارة الاسلامیة، جمع آوری عبدالرحمن بدوی، قاهرة، دارالنهضة العربیة، الطبعة الثالثة، 1965م.

- مایرهوف، ماکس، من الاسکندریة الی بغداد، از التراث الیونانی فی الحضارة الاسلامیة، جمع آوری عبدالرحمن بدوی، قاهرة، دارالنهضة العربیة، الطبعة الثالثة ،1965م.