طهران، بهجت آباد، شارع بزشک، شارع الشهيد الدکتور حسن عضدي، البناء رقم 76، الطابق 2، الغرفة رقم 224، الجمعية العلمية الإيرانية للغة العربية وآدابها

نوع المستند : علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشيار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه تهران

2 دانشجوي دکتري زبان و ادبيات عربي دانشگاه تهران

المستخلص

شعر معاصر عرب مزيّن به کاربرد انواع تناص ازجمله تناص تاريخي و ديني و قرآني است. مقالة حاضر قصد دارد تناص قرآني را در اشعار محمد بن عبدالمطلب واکاوي و تحليل کند تا به اين پرسش پاسخ دهد که چرا شاعر از بينامتنيت قرآني در ديوان خود بهره برده است و کاربرد اين تناص‌هاي قرآني متأثر از چه عواملي است؟
خوانش انتقادي ابياتي که در ديوان محمد بن عبدالمطلب تناص قرآني دارند، در گروي يافتن معنا و چرايي توليد متن ديوان اين شاعر است؛ ازاين‌رو، رويکرد مقالة حاضر براي پاسخ به اين ابهام، رويکرد معناکاوي است تا از طريق تحليل عناصر سازندة معنا، به چرايي توليد ابيات قرآني ديوان دست يابد.
پرورش محمد بن عبدالمطلب در خانواده‌اي متدين، تحصيل در مراکز آموزشي سنتي الازهر و دارالعلوم، حضور فعال در محافل اسلام‌گراي سنتي و مجالست با دوستان اسلام‌گرا، همگي سبب شد نگاه ديني بر کل ديوان او سايه بيفکند و از تناص قرآني بيش از انواع ديگر تناص بهره بگيرد. همچنين گسترش فعاليت هواداران فرهنگ اسلامي ـ عربي پس از 1927م، سبب شد غالب تناص‌هاي قرآني قصايد شاعر به مضامين مذهبي اختصاص يابد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية

کتابنامه

الف) عربی

قرآن کریم

حافظ إبراهیم؛ الرافعی، السید مصطفی صادق، (ذوالحجة 1346)، ربنا إیاک ندعو (نشید جمعیة الشبان المسلمین)، الزهراء، المجلد الرابع، الجزء10، صص612-614.

حمود، ماجدة محمود؛ (2001م،)، المندوبون السامیون و دورهم فی نشر التعلیم و الثقافة الإنجلیزیة، القاهرة: الهئیة المصریة العامة للکتاب.

الخضر حسین، محمد (1360 رجب و شعبان)، مهمةجمعیةالهدایةالإسلامیة،الهدایةالاسلامیة، المجلد الرابع عشر، الجزء 1 و 2.

شوقی، احمد (2008)، الشوقیات لامیرالشعراء احمد شوقی، قدم له و ضبطه و شرحه و وضع فهارسه د. صلاح‌الدین الهواری، بیروت: دار و مکتبة الهلال.

صبیح، محمد (1944م)، فؤاد الأول. بی‌جا: دار الإحیا الکتب العربیة.

عبدالمطلب، محمد (بی‌تا)، دیوان، شرح و تصحیح: ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ الشبلی، الطبعة الاولی، قاهره: مطبعة الإعتماد.

الفقی، محمد کامل (1375هـ، 1956م)، الازهروأثرهفیالنهضةالأدبیةالحدیثة، قاهره: المطبعة المنیریة باالازهر الشریف، ج1.

مبارک، زکی (1408)، «احمد شوقی»، بیروت: دارالجیل.

محمود، متولی (1980)، مصر و الحیاة الحزبیة و النیابیة قبل السنة 1952، قاهره: دارالثقافة، ص 153.

معیة المحافظة علی القرآن الکریم، نور الإسلام، المجلد الخامس، الجزء 3، ص 214.

ب) فارسی

بوحنیفه، دینوری (1371)، اخبار الطوال، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، چاپ4، تهران: نی.

تحورانی، آلبرت حبیب (1387)، تاریخ مردمان عرب، فرید جواهرکلام، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، چاپ اول 1384.

ترابی، علی‌اکبر (1376)، جامعه‌شناسی ادبیات فارسی، تهران: فروغ آزادی.

خدوری مجید (بهار1360)، ناسیونالیسم و سوسیالیسم در جهان عرب، حمید احمدی، تهران: الهام

خدوری، مجید (1374)، گرایش‌های سیاسی در جهان عرب، عبدالرحمن عالم، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ سوم، چ اول: 1366.

درینیک، ژان پیر (1368)، خاورمیانه در قرن بیستم، فرنگیس اردلان، تهران: جاویدان.

الدسوقی، عمر (200)، فی الادب الحدیث، دارالفکر العربی.

دورکیم، امیل (1388)، تربیت و جامعه‌شناسی، ترجمه: علی محمدکاردان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ساسانی، فرهاد (1389ش)، معناکاوی: به سوی نشانه‌شناسی اجتماعی؛ تهران؛ نشر علم

ستوده، هدایت‌الله (1387)، جامعه‌شناسی در ادبیات فارسی، تهران: انتشارات آوای نور.

شرابی، هشام (1368)، روشنفکران عرب و غرب، عبدالرحمن عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وابسته به وزارت امور خارجه.

عنایت، حمید (1389ش)، اندیشة سیاسی در اسلام معاصر، بهاءالدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی، چ5، چاپ اول1362ش.

یاری، یاسمن (بهمن1392)، سازگاری غربی ـبومی در جریان‌های فکری مصر در نیمة نخست قرن بیستم، به راهنمایی دکتر حمید احمدی؛ رسالة دکتری، رشتة تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.

پ) مقالات

الاسلامبولی، عبدالعزیز (جمادی الثانیة، 1381)، من أعلام الإسلام: الشیخ عبدالعزیز جاویش، منبر الاسلام، السنة التاسعة عشرة، العدد6، صص166-163.

بیومی، محمد رجب (6 رجب 1366)، أعلام معصرون: محمد عبدالمطلب1931-1870، الرسالة، العدد725 (ص593، 594.)و العدد 726 (صص626-624).

جمعیة الشبان المسلمین (3 بهمن 1306)، المنار، شماره 467، صص792-788.

جمعیة الشبان المسلمین (7 جمادی الثانیة 1346)، الفتح، العدد73، صص8، 9.

فقید مصر و الشرق الشیخ عبدالعزیز جاویش؛ الفتح؛ العدد140؛ 10شوال 1347، صص8-12.

محمد عبداللطیف (جمادی الأولی 1366)، جمعیة المحافظة علی القرآن الکریم، الازهر، المجلد الثامن عشر، العدد 5، ص403 و 404.

الهراوی، محمد (11 فروردین 1315)، المنار، شماره530، صص189، 190.

میرزایی، فرامرز (1388)، «روابط بینامتنی قرآن با اشعار احمد مطر»، نشریة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر کرمان، شمارة 25.

وکل، محمد (1387)، «جامعه‌شناسی معرفت و فرهنگ: تنوع یا تغییر نگرش از کلاسیک به جدید»، نامة علوم اجتماعی، شمارة 33.

ت) انگلیسی

Gershoni ,Israel; "The Evolution of National Culture in Modern Egypt: Intellectual Formation and Social Diffusion", 1892-1945; Poetics Today, Vol. 13, No. 2 (Summer, 1992); pp. 325-35; Stable URL: http://www.jstor.org/stable/1772536 .

Hourani, Albert; ArabicThoughtintheliberalage1798-1939; London; Oxford Universiity Press; 1962