خوانشی انتقادی ـ جامعه‌شناختی از رخداد بینامتنی قرآنی در شعر محمد بن عبدالمطلب

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

المستخلص

شعر معاصر عرب مزیّن به کاربرد انواع تناص ازجمله تناص تاریخی و دینی و قرآنی است. مقالة حاضر قصد دارد تناص قرآنی را در اشعار محمد بن عبدالمطلب واکاوی و تحلیل کند تا به این پرسش پاسخ دهد که چرا شاعر از بینامتنیت قرآنی در دیوان خود بهره برده است و کاربرد این تناص‌های قرآنی متأثر از چه عواملی است؟
خوانش انتقادی ابیاتی که در دیوان محمد بن عبدالمطلب تناص قرآنی دارند، در گروی یافتن معنا و چرایی تولید متن دیوان این شاعر است؛ ازاین‌رو، رویکرد مقالة حاضر برای پاسخ به این ابهام، رویکرد معناکاوی است تا از طریق تحلیل عناصر سازندة معنا، به چرایی تولید ابیات قرآنی دیوان دست یابد.
پرورش محمد بن عبدالمطلب در خانواده‌ای متدین، تحصیل در مراکز آموزشی سنتی الازهر و دارالعلوم، حضور فعال در محافل اسلام‌گرای سنتی و مجالست با دوستان اسلام‌گرا، همگی سبب شد نگاه دینی بر کل دیوان او سایه بیفکند و از تناص قرآنی بیش از انواع دیگر تناص بهره بگیرد. همچنین گسترش فعالیت هواداران فرهنگ اسلامی ـ عربی پس از 1927م، سبب شد غالب تناص‌های قرآنی قصاید شاعر به مضامین مذهبی اختصاص یابد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

قرآن کریم

حافظ إبراهیم؛ الرافعی، السید مصطفی صادق، (ذوالحجة 1346)، ربنا إیاک ندعو (نشید جمعیة الشبان المسلمین)، الزهراء، المجلد الرابع، الجزء10، صص612-614.

حمود، ماجدة محمود؛ (2001م،)، المندوبون السامیون و دورهم فی نشر التعلیم و الثقافة الإنجلیزیة، القاهرة: الهئیة المصریة العامة للکتاب.

الخضر حسین، محمد (1360 رجب و شعبان)، مهمةجمعیةالهدایةالإسلامیة،الهدایةالاسلامیة، المجلد الرابع عشر، الجزء 1 و 2.

شوقی، احمد (2008)، الشوقیات لامیرالشعراء احمد شوقی، قدم له و ضبطه و شرحه و وضع فهارسه د. صلاح‌الدین الهواری، بیروت: دار و مکتبة الهلال.

صبیح، محمد (1944م)، فؤاد الأول. بی‌جا: دار الإحیا الکتب العربیة.

عبدالمطلب، محمد (بی‌تا)، دیوان، شرح و تصحیح: ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ الشبلی، الطبعة الاولی، قاهره: مطبعة الإعتماد.

الفقی، محمد کامل (1375هـ، 1956م)، الازهروأثرهفیالنهضةالأدبیةالحدیثة، قاهره: المطبعة المنیریة باالازهر الشریف، ج1.

مبارک، زکی (1408)، «احمد شوقی»، بیروت: دارالجیل.

محمود، متولی (1980)، مصر و الحیاة الحزبیة و النیابیة قبل السنة 1952، قاهره: دارالثقافة، ص 153.

معیة المحافظة علی القرآن الکریم، نور الإسلام، المجلد الخامس، الجزء 3، ص 214.

ب) فارسی

بوحنیفه، دینوری (1371)، اخبار الطوال، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، چاپ4، تهران: نی.

تحورانی، آلبرت حبیب (1387)، تاریخ مردمان عرب، فرید جواهرکلام، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، چاپ اول 1384.

ترابی، علی‌اکبر (1376)، جامعه‌شناسی ادبیات فارسی، تهران: فروغ آزادی.

خدوری مجید (بهار1360)، ناسیونالیسم و سوسیالیسم در جهان عرب، حمید احمدی، تهران: الهام

خدوری، مجید (1374)، گرایش‌های سیاسی در جهان عرب، عبدالرحمن عالم، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ سوم، چ اول: 1366.

درینیک، ژان پیر (1368)، خاورمیانه در قرن بیستم، فرنگیس اردلان، تهران: جاویدان.

الدسوقی، عمر (200)، فی الادب الحدیث، دارالفکر العربی.

دورکیم، امیل (1388)، تربیت و جامعه‌شناسی، ترجمه: علی محمدکاردان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ساسانی، فرهاد (1389ش)، معناکاوی: به سوی نشانه‌شناسی اجتماعی؛ تهران؛ نشر علم

ستوده، هدایت‌الله (1387)، جامعه‌شناسی در ادبیات فارسی، تهران: انتشارات آوای نور.

شرابی، هشام (1368)، روشنفکران عرب و غرب، عبدالرحمن عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وابسته به وزارت امور خارجه.

عنایت، حمید (1389ش)، اندیشة سیاسی در اسلام معاصر، بهاءالدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی، چ5، چاپ اول1362ش.

یاری، یاسمن (بهمن1392)، سازگاری غربی ـبومی در جریان‌های فکری مصر در نیمة نخست قرن بیستم، به راهنمایی دکتر حمید احمدی؛ رسالة دکتری، رشتة تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.

پ) مقالات

الاسلامبولی، عبدالعزیز (جمادی الثانیة، 1381)، من أعلام الإسلام: الشیخ عبدالعزیز جاویش، منبر الاسلام، السنة التاسعة عشرة، العدد6، صص166-163.

بیومی، محمد رجب (6 رجب 1366)، أعلام معصرون: محمد عبدالمطلب1931-1870، الرسالة، العدد725 (ص593، 594.)و العدد 726 (صص626-624).

جمعیة الشبان المسلمین (3 بهمن 1306)، المنار، شماره 467، صص792-788.

جمعیة الشبان المسلمین (7 جمادی الثانیة 1346)، الفتح، العدد73، صص8، 9.

فقید مصر و الشرق الشیخ عبدالعزیز جاویش؛ الفتح؛ العدد140؛ 10شوال 1347، صص8-12.

محمد عبداللطیف (جمادی الأولی 1366)، جمعیة المحافظة علی القرآن الکریم، الازهر، المجلد الثامن عشر، العدد 5، ص403 و 404.

الهراوی، محمد (11 فروردین 1315)، المنار، شماره530، صص189، 190.

میرزایی، فرامرز (1388)، «روابط بینامتنی قرآن با اشعار احمد مطر»، نشریة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر کرمان، شمارة 25.

وکل، محمد (1387)، «جامعه‌شناسی معرفت و فرهنگ: تنوع یا تغییر نگرش از کلاسیک به جدید»، نامة علوم اجتماعی، شمارة 33.

ت) انگلیسی

Gershoni ,Israel; "The Evolution of National Culture in Modern Egypt: Intellectual Formation and Social Diffusion", 1892-1945; Poetics Today, Vol. 13, No. 2 (Summer, 1992); pp. 325-35; Stable URL: http://www.jstor.org/stable/1772536 .

Hourani, Albert; ArabicThoughtintheliberalage1798-1939; London; Oxford Universiity Press; 1962