بررسی واژگان اضداد و نقش تفسیری آنها در قرآن کریم (با محوریت تفاسیر تبیان شیخ طوسی و المیزان علامه طباطبایی)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

2 عضو هیئت‌‌علمی گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

المستخلص

واژگان اضداد به دلیل نقش مهمی که در تفسیر آیات دارند، از دیرباز مورد توجه مفسران قرآن قرار گرفته‌‌اند. برای دست‌‌یافتن به یک تفسیر روشن از معنای چنین کلماتی که در عین وحدت دارای دو معنای متضادند، به‌‌ویژه در آیات قرآن، باید به دیدگاه مفسران صاحب‌‌نظر و لغت‌‌شناسی که در شناخت این کلمات تبحر دارند، و با ارائة شواهد و قرائن تفسیر شایسته‌‌ای از آنها ارائه می‌دهند، مراجعه کرد. ازاین‌‌رو این مقاله قصد دارد بعد از ارائة گزارشی از پیشینة مبحث اضداد و اختلاف‌‌نظر بزرگان علم لغت در زمینة وجود این الفاظ در زبان عربی و آیات قرآن، به بررسی این پدیدة غیرقابل انکار زبانی، در تفاسیر قرآن بپردازد. انتخاب تفسیر تبیان شیخ طوسی و المیزان علّامه طباطبایی از میان تفاسیر موجود به دلیل دقت نظر و توجه هر دو مفسر به اهمیت و جایگاه اضداد در تبیین و تفسیر آیات قرآن بوده‌است.
ازجمله نتایج این مقاله، تأیید وجود پدیدة اضداد در زبان عربی و قرآن از جانب هر دو مفسر، توجه و بهره‌‌گیری از معنای متضاد این کلمات در تفسیر آیات، گسترده‌‌تر بودن مبحث اضداد در تبیان نسبت به المیزان و نیز توجه هر دو مفسر به عوامل پیدایش اضداد در زبان است.

الكلمات الرئيسية


کتابنامه

قرآن مجید.

ابن أثیر، مبارک بن محمد (1376ش)، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، چاپ چهارم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

ابن درید، محمد بن حسن (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.

ابن سیده، علی بن اسماعیل (1421ق)، المحکم والمحیط الاعظم، بیروت: دار الکتب العلمیه.

ابن عاشور، محمد بن طاهر (2000م)، التحریر والتنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ

ابن فارس، ابوالحسین احمد (1910م)، الصاحبی فی فقه اللغه وسنن العرب، قاهره: المکتبه السلفیه.

ابو عبیده، معمر بن مثنی (1381ق)، مجاز القرآن، قاهره: مکتبه الخانجی.

بحره، نصرالدین (1421ق)، الاضداد فی اللغه العربیه، التراث العربی، شماره 79.

بدیع یعقوب، امیل (1986م)، فقه اللغه العربیه وخصائصها، چاپ دوم، بیروت: دار العلم للملایین.

تهانوی محمدعلی بن علی (1996م)، کشاف اصطلاحات الفنون، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.

جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ش)، مجمع البحرین، بیروت: دار العلم للملایین.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.

سالم، عبدالعال (1994م)، المشترک اللفظی فی ضوء غریب القرآن، کویت: مطبوعات جامعه الکویت.

سیوطی (بی‌‌‌تا)، المزهرفی علوم اللغة، تحقیق محمد احمد جاد المولی وعلی بن محمد البجاوی، قاهره: مطبعة البابی الحلبی. ابن اثیر.

صالح، صبحی (1970م)، دراسات فی فقه اللغه، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ چهارم.

طباطبایی، سید محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.

طریحی، فخرالدین بن محمد (1375ش)، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: رضوی.

طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

عبدالتواب، رمضان، عبدالتواب (1983م)، فصول فی فقه اللغه، چاپ دوم، ریاض: دار الرفاعی.

فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: هجرت.

قاسم بن سلام، ابوعبید (1990م)، الغریب المصنف، تونس: المؤسسه الوطنیه للترجمه والتحقیق.

قرشی، سیدعلی اکبر (1371ش)، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

اللغوی، ابوالطیب (1968م)، کتاب الاضداد، دمشق: المجمع العلمی العربی.

مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

مدنی، علی‌خان بن احمد (1384ش)، الطراز الاول، مشهد: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.

المنجد، محمد نور الدین (1999م)، التضاد فی القرآن الکریم بین النظریه والتطبیق، لبنان: دار الفکر المعاصر