بررسی نقش و اهمیت آشنایی‌زدایی در ژانر مقامه با نگاهی تحلیلی ـ تطبیقی به نقش آن در شکل‌گیری مقامات همدانی و حریری

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه عربی دانشگاه شهید چمران اهواز

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز

المستخلص

آﺷﻨﺎیی‌زدایی[1] اﺻﻄﻼحی اﺳﺖ ﻛﻪ نخستین بار، ﺷﻜﻠﻮفسکی ﻣﻨﺘﻘﺪ شکل‌گرای روس آن را در مقاله‌ای با عنوان هنر به‌مثابة صنعت[2] به ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺖ. این اصطلاح به مؤلف این فرصت را می‌دهد تا با هنرنمایی خود، پدیدارهای عادت‌زده را با ناآشنا ساختن جانی دوباره ببخشد. بدون شک مقامه‌نویسی به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار ادبی قدیم عرب، سرعت اقبال ادبا و حتی عامة مردم به خود را تا حد زیادی مدیون آفرینش هنرمندانة پدیدارهای بدیع و آشنازدایندة بدیع‌الزمان همدانی (مبتکر مقامه‌نویسی) و در ادامه افرادی چون ابوالقاسم حریری است؛ این مقاله ضمن بررسی ترفندهای آشنایی‌زدایی در سطوح مختلف پی‌رنگ (درون‌مایه، زبان و صناعات ادبی) در مقامات بدیع‌الزمان و حریری می‌کوشد با نگاهی تحلیلی ـ تطبیقی میزان خلاقیت و نوآوری‌های آشنازدایندة این دو استاد مسلّم فن «مقامه» را با نگاهی علمی تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مقامه‌نویسان پس از بدیع‌الزمان در کاربست آشنایی‌زدایی فرمالیستی توفیق چندانی نداشته‌اند، بلکه همگی وامدار تکنیک‌های نو و آشنازدایندة بدیع‌الزمان‌اند.



[1]. Defamilirization


[2]. Art as Device

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

1) عربی

ابن الطقطقی، محمد بن علی بن طباطبا (۱۴۱۴ق)، الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الاسلامیة، ط۴، ایران: منشورات الشریف الرضی.

جمعه، محمد بدیع (1980م)، دراسات فی الأدب المقارن، الطبعة الثانیة، بیروت: دار النهضة العربیة.

الحریری، أبو‌ا‌لقاسم (1985م)، مقامات، شرح عیسی سابا، بیروت: دار بیروت للطباعة والنشر.

الشکعة، مصطفی (1975م)، بدیع الزمان الهمذانی رائد القصة العربیة والمقالة الصحفیة، الطبعة الثالثة: المکتبة الأنجلو المصریة.

مبارک، زکی (1931م)، النثر الفنی فی القرن الرابع، المجلد الثانی، بیروت: منشورات المکتبة العصریة.

نورعوض، یوسف (1979م)، فن المقامات بین المشرق والمغرب، بیروت: دارالفکر.

الهمذانی، بدیع‌ا‌لزمان (2002م)، مقامات، شرح علی بوملحم، الطبعة الأخیرة، بیروت: دار ومکتبة الهلال.

2) فارسی

اسکولز، رابرت (1974م)، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، مترجم: فرزانه طاهری، تهران: آگاه.

تادیه، ژان ایو (1936م)، نقد ادبی در قرن بیستم، مترجم: مهشید نونهالی، چاپ اول، تهران: نیلوفر.

تسلیمی، علی (1390ش)، نقد ادبی، نظریه‌های ادبی و کاربرد آن‌ها، چاپ دوم، تهران: کتاب آمه.

ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا (1387ش)، بدیع‌ا‌لزمان همدانی و مقامه‌نویسی، تهران: سوره.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1391ش)، رستاخیز کلمات، چاپ سوم، تهران: سخن.

ـــــــــــــــــــــــ (1389ش)، موسیقی شعر، چاپ دوازدهم، تهران: آگاه.

شمیسا، سیروس (1383ش)، نقد ادبی، چاپ چهارم، تهران: میترا.

علوی مقدم، مهیار (1377ش)، نظریه‌های نقد ادبی معاصر (صورت‌گرایی و ساختارگرایی)، چاپ اول، تهران: سمت.

قاسمی‌پور، قدرت (1391ش)، صورت‌گرایی در ادبیات، چاپ اول، اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.

مستور، مصطفی (1379ش)، مبانی داستان کوتاه، چاپ اوّل، تهران: مرکز.

مکاریک، ریما (1383ش)، دانشنامة نظریه‌های‌ا‌دبیمعاصر، مترجم: مهران مهاجر، تهران: آگه.

میرصادقی و ذوالقدر (1388ش)، واژه‌نامة هنر داستان‌نویسی، چاپ دوم، تهران: کتاب مهناز.

میرصادقی، جمال (1382ش)، ادبیات داستانی، چاپ چهارم، تهران: علمی.

ــــــــــــــــ (1382ش)، عناصر داستان، چاپ سوم، تهران: سخن.

3) مقالات

حسینی، شکوه‌السادات (2010م)، «مابین المقامة والقصة القصیرة»، أمارابک، مجلة الأکادیمیة العربیة للعلوم والتکنولوجیا، صص40-23.

قاسمی‌پور، قدرت و رضایی (1389ش)، «تحلیل فرمالیستیِ پی‌رنگ در داستان‌هایِ کوتاهِ معاصر فارسی»، ادب‌پژوهی، صص83-61.