التفات، عنصری انسجام‌بخش در قرآن (مطالعة موردپژوهانه: چهار سورة مکّی و مدنی)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان

المستخلص

از اواسط نیمه دوم قرن بیستم، «به‌تدریج، توجّه زبان‌شناسان به بررسی توزیع عناصر زبانی در سطحی بزرگ‌تر از محدوده جمله، یعنی متن، معطوف شد و عناصر انسجام‌بخش مورد کندوکاو قرار گرفت. مهم‌ترین عناصر انسجام از منظر زبان‌شناسی نقش‌گرا، عنصر واژگانی، دستوری و آوایی است. نگارندگان در این جستار برآنند که با در پیش گرفتن روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی نقش « التفات» در انسجام‌بخشی دو سورة مکی (یس و نحل) و دو سورة مدنی (احزاب و آل‌عمران) بپردازند. دستاورد تحقیق بیانگر آن است که صنعت التفات در اشکال مختلف در انسجام متن، ابهام هنری و آفرینش کلام ادبی تأثیرگذار است. بیشترین «التفات» در جمله‌های غیروابسته یافت می‌شود. این شگرد بیانی، به دنبال خلاف عادت، سبب غافلگیری و شگفتی خواننده می‌شود. می‌توان گفت که در میان انواع التفات‌های موجود در این سوره‌ها، التفات نزدیک، سهم زیادی در انسجام متن دارد و موجب ارتباط معنایی آیات نیز می‌شود. التفات دور، مخاطب را به تدبّر و اندیشیدن سوق داده و موجب درکی بهتر از آیات شده‌است؛ ازاین‌رو، می‌توان یکی از کارکردهای مهم التفات را در این متون چهارگانه، انسجام درون‌متنی آن دانست.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) کتاب‌ها

1) عربی

قرآن کریم.

آلوسی، شهاب الدین محمد (1985م)، روح المعانی، بیروت، دار الاحیاء العربی.

ابن الأثیر، ضیاءالدین (1981م)، المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، قدم له وحققه وشرحه وعلق علیه: د. احمد الحوفی، وبدوی طبانة، منشورات دار الرفاعی بالریاض.

ابن جنی، ابو الفتج عثمان (2003)، الخصائص، تح: عبد الحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیّة، ط2.

ابن عاشور، محمد الطاهر (1984)، التحریر والتنویر، د. ط، تونس، الدار التونسیة للنشر، ج22.

ابن منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، ط3، بیروت، دار صادر.

أبو موسى، محمدحسین (2008)، البلاغة القرآنیة فی تفسیر الزمخشری، دار الفکر العربی، دط، دت.

ابن قتیبه دینوری، ابو عبدالله محمد بن مسلم (1954 م)، تأویل مشکل القرآن، تحقیق سید احمد صقر، قاهره: دار الاحیاء الکتب العربیه.

أنیس، ابراهیم (1978م)، من أسرار اللغة العربیة، القاهرة، مکتبة الأنجلو المصریة.

باقلانی، أبو بکر (1993)، إعجاز القرآن، إعداد: ممدوح حسن محمد، تح: طه عبد الرؤوف سعد، القاهرة، دار الأمین.

براون و یول (1997)، تحلیل الخطاب، ترجمة وتعلیق: محمد لطفی الزلیطی، ومنیر ترکی، السعودیة، جامعة الملک سعود للنشر العلمی والمطابع.

التفتازانی، سعدالدین مسعود (1602 ه ق)، المطول، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.

الجرجانی، میرسیدشریف أبی الحسن علی بن محمدبن علی (2007 م)، الحاشیة علی المطول، تعلیق رشید أعرض، بیروت: دار الکتب العلمیة.

دیتر هینجر، فولفانج هانیه مان (2004)، مدخل الی علم النص، ترجمه البحیری سعید حسن،، قاهره، مصر، مکتبة زهراءالشرق، ط1، صفحه21.

دی بوجراند، روبرت (1998)، النص و الخطاب والإجراء، ترجمة، تمام حسان، القاهرة -مصر، عالم الکتب، ط 1.

رشید فالح، جلیل (1404)، فن الإلتفات فی مباحث البلاغیین، مجلة آداب المستنصریة، العدد 9.

زمخشری، محمود بن عمر (1982 م)، الکشاف، بیروت: دار المعرفه.

زرکشی، بدرالدین (1957)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، مکتبة دارالتراث.

طبل، حسن (1411)، اسلوب الالتفات فی البلاغة القرآنیّة، مدینة، دارالفکر العربی.

علوان الدیلمی، حسین (2016)، الالتفات فی القرآن الکریم، جامعة بغداد، دارالنشر.

مرتاض، عبد الجلیل (1993)، العربیة بین الطبع و التطبیع، دیوان المطبوعات الجامعیة، دط.

2) فارسی

پورنامداریان، تقی (1384)، گمشدة لب دریا، چاپ دوم، تهران: سخن.

داد، سیما (1385)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوم، تهران: مروارید.

سجودی، فرزان (1387)، نشانه‌شناسی کاربردی، ویرایش دوم، تهران: علم.

فتوحی، محمود (1385) نقد ادبی در سبک هندی، تهران: سخن، چاپ اول.

میرصادقی، میمنت (1385)، واژه نامة هنر شاعری، چاپ سوم، تهران: کتاب مهناز.

ب) مقالات و پایان‌نامه‌ها

1) عربی

سیبوکر، اسماعیل الحاج عبدالقادر (2008)، تنوع صور الالتفات فی القرآن الکریم و مقاصده البلاغیّة و الاعجازیّة، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، جامعة ام درمان الاسلامیّة، جامعة سودان.

هبال، مریم (2015)، «بلاغة اسلوب الالتفات فی القرآن الکریم و اسراره»، الجزائر: جامعة قاصدی مرباح و رقلة.

2) فارسی

افخمی، علی و فردوس آقاگل‌زاده (1383)، «زبان‌شناسی متن و رویکردهای آن»، مجله زبان‌شناسی، س19 شماره اول.

حری، ابوالفضل (۱۳۹۰ش)، «بررسی شگرد قرآنی التفات در پرتو ساختار اطلاعات گفتمان»، فصلنامه پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، ده، ش ۴، صص17-39.

سرکی، نادره‌سادات و فرزان سجودی (1396)، «گونه‌شناسی صنعت التفات در قرآن مجید با توجه به مؤلفه‌های گفته‌پردازی»، فصلنامه جستارهای زبانی، ده، ش ۱ (پیاپی17) ص297-310.

صیادی‌نژاد، روح‌اله (1389)، «متناقض‌نما در شعری معاصر عربی»، مجله زبان و ادبیات عربی، (مجله ادبیات و علوم انسانی سابق)، شماره دوم.

عبدالحلیم، محمد، آ. س (۱۳۸۳ ش)، «صنعت التفات در قرآن (2)»، ترجمه ابوالفضل حری، مجله زیباشناخت، ش ۱۰، صص ۳۵9-382.

ج) منابع انگلیسی

Abrams, M. H. (2009), A Glossary of Literay Terms, Wadsorth ‎Publishing Col Ince, International. Ed. 9th.

Halliday&Hasan (‎1976‎), chesionin English, London: Longman.

.