صورِة الفخر فی شعر ابی فراس الحمدانی

المؤلفون

المستخلص

الفخر فنٌ من فنون الأدب الذی یتباهی فیه الشاعر بنفسه و قومه. هذا الفنٌّ کان رائجاً فی أدب الأُمم المختلفة خاصةً الأدب العربی منذ القدم. کان هذا الغرض الشعری عند العرب کنغمة مألوفة یتغنَّاها الشعراء فی کلّ مجلسٍ و یُبرِزون من خلاله صورةً رائعةً لشخصٍ أَو جماعةٍ مِن دون أَن یُوصَفَ القائل به بالتکبُّرِ أَو الغرور. أبوفراس شاعر عربیٌّ ذو ذوقٍ رفیعٍ عاش فی القرن الرابع للهجرة و سجّل مفاخره و مفاخر أهلِه أکثر من أیّ غرضٍ آخَر  فی دیوانه. أُسِر الشاعر حیناً و أُلقی فی سجون الرومیّین، الحادثة التی أدّت إِلی ظهور فصلٍ جدید فی دیوانه و من هنا ظهر فارقٌ أساسیّ بین فخریّاته المنظومة قبل السجن و بعده. یترکّز اهتمام الشاعر فی فخریّاته قبل السجن علی تَعداد مناقب أهل قبیلته الحمدانیّین و لکنّه یتغیّر هذا الإتّجاه الفخریّ من القبیلة إِلی الفرد بمرور الزمن فی أیّام الأسارة؛ بحیث برزت صورة الفخر الشخصیّ اکثر بروزاً من الفخر الجماعی( القبلیّ) فی تلک الفتره من حیاته الادبیه. علی أیّ حالٍ کان الشاعر یفتخر - سواءً قبل السجن أو ضمنه- بصفاتٍ کالشجاعة و الکرم و الفتوّة و فضائل أٌخری واصفاً نفسه و أهله بها.

الكلمات الرئيسية


 

-         ابن خلّکان،احمد بن محمّد بن ابی بکر،وفیّات الاعیان و انباء ابناء الزّمان، به تحقیق احسان عبّاس، دارالثّقافه،بیروت،بی‌تا.

-         ابن عدیم، عمر،زبدة الحلب من تاریخ الحلب، به کوشش سامی الدهان،بی جا،دمشق،1370ق.

-         بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، أشرف علی ترجمته: محمود فهمی حجازی، الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1993م.

-         4-البستانی، بطرس، ادباء العرب فی الاعصر العباسیه، طبعه جدیده، دار نظیر عبود، بیروت، 1988م.

-         د.بکار، یوسف حسین، اتجاهات الغزل فی القرن الثانی الهجری، دارالمعارف، مصر، 1971م.

-         6-التنوخی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، تحقیق: عبّود الشالجی، بی‌نا، بی‌جا،1971م/1391ق.

-         7-الثعالبی،ابومنصور، یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر، شرح و تحقیق: د.مفید محمد قمیحه، ط1، دارالکتب العلمیّه، بیروت،1983م.

-         حاوی، ایلیا، الفنون الادبیه عند العرب: فنّ الفخر و تطوّره فی الأدب العربی، ط1، منشورات دارالشرق الجدید،1960م.

-         9-د.الحایک، منذر، ابوفراس الحمدانی رحله الحیاه و مسیره الموت مع مختارات شعریه، منشورات دار علاءالدین، دمشق، 2000م.

-         الحسینی، ابی جعفر محمدبن امیر الحاج، شرح شافیه ابی فراس فی مناقب آل الرسول و مثالب بنی العبّاس، تح: صفاءالدین البصری، ط1، طهران، 1416ق.

-         الحمدانی، ابوفراس، دیوان، به روایت ابی عبدالله الحسین بن خالویه، دار صادر/دار بیروت، بیروت، 1959م.

-         الحمدانی، ابوفراس، دیوان، شرح خلیل الدویهی، دار الکتاب العربی، بیروت،1428ق.

-         الحمدانی، ابوفراس، دیوان، شرح سامی الدّهان، مؤسّسه الرساله، بیروت،1944م.

-         د.راجح، احمد عزّت، اصول علم النفس، ط1، جامعه الاسکندریه، بی‌تا.

-         زرکلی، ‌خیر الدین، الاعلام، ط7، دار العلم للملایین، بیروت،1986م.

-         زیدان، جرجی، مؤلفات جرجی زیدان الکامله، تاریخ آداب اللغه العربیه، طبعه جدیده، دارالجیل، بیروت، 1982م.

-         د.السامر فیصل، الدوله الحمدانیه فی الموصل و حلب، ط1،مطبعه الایمان، بغداد،1970م.

-         شامی، یحیی، موسوعه شعراء العرب، ط1،دار الفکر العربی، بیروت، 1999م.

-         صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دایره المعارف تشیع، چاپ دوم، بنیاد خیریه فرهنگی شطّ، تهران،1372ش.

-         د. ضیف، شوقی، الفن ومذاهبه فی الشعر العربی، ط12، دارالمعارف، القاهره، بی‌تا.

-         عبد سلمان، یاسر علی، صورة الذات بین  أبی فراس الحمدانی و محمود سامی البارودی، دار نینوی، دمشق، 2008م/1429ق.

-         الفاخوری حنا، الجامع فی تاریخ الادب العربی، دار الجیل، بیروت، بی تا.

-         فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی(الاعصر العباسیه)، الطبعه الخامسه، دارالعلم للملایین، بیروت، 1985م.

-         القیسی، نوری حمودی، محاولات فی دراسة اجتماع الأدب، ط1، دارالشؤون الثقافیه العامه، بغداد، 1994م.

-         المتنبّی، ابوالطیّب،دیوان، شرح عبدالرحمان البرقوقی، شرکه دارالارقم بن ابی الارقم، بیروت،بی تا.

-         محمّد، سراج الدین، موسوعه المبدعون، الفخر فی الشعر العربی، دارالراتب الجامعیه، بیروت، بی تا.

-         موسوی بجنوردی، کاظم، دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، تهران، 1373ش.

-         میتز،آدم، الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع الهجری، أو عصر النهضة فی الاسلام، ترجمه محمد عبدالهادی أبوریدة، دارالکتاب العربی، بیروت، ط4، 1967م.

-         نیکلسون، رینولد، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه کیوان دخت کیوانی، نشر ویستار، تهران،1380ش.