المدینة الفاضلة فی المدائح (رؤیة نقدیة إلی مدائح ابن الرومی)

المؤلفون

المستخلص

یعتبر المدح، أکثر الأنواع الأدبیة الکلاسیکیة رواجاً فی الشعر العربی و الفارسی. و قد أجری منذ أقدم الأزمان شتی البحوث علی هذا النوع الأدبی، ولکن من حیث أنّ الشاعر المداح -عادتاً- لم یکن یحسب لنفسه التزاما قبال المجتمع و الشعب الإنسانی، لا یعتبر النقاد عامة، هذه الأشعار إلا أباطیل و أکاذیب قد أنشدت إقناعاً للحاکم و جسراً لوصول الشاعر إلی آماله و رغباته المادیة. یتناول هذا المقال، موضوع  المدیح عامة و عند ابن‌الرومی خاصة و ینقده من حیث   علم اجتماع الأدب؛ لیبین أولا مدی أثر هذه الأشعار ودورها البارز للشعب الماضی، و من جهة أخری یوضح  مهمة القاریء المعاصر أمامها؛ و أخیرا  یستشف من خلال مدائح ابن‌الرومی، المدینة الفاضلة الموجودة فی ذهن الشاعر و المجتمع المطلوب لدی الشعب الذی یعیش فی ذلک المجتمع، و یستنتج أن المدائح- و إن تُعدّ نصوصا غیر ملتزمة أمام الإنسان و آماله و مشاکله- ولکن یتمکن القاریء المعاصر من کشف مجتمع الشاعر و أهواء الحکام و رغبات الناس و طلباتهم من خلال هذه الأشعار. المقال الحاضر یفتح  بابا  نحو قراءات جدیدة  عن هذا النوع  الأدبی الرائج فی القدیم و نقده من حیث علم اجتماع الأدب فی الأدبین العربی و الفارسی. من النقاط التی نستشفها من خلال مدیح ابن‌الرومی للمجتمع الإسلامی فی القرن الثالث هی: العلاقة الثنائیة بین الممدوح و الشاعر، الحاجة المستمرّة إلی بطل یصلح الأمور، الدکتاتوریة الدینیة فی المجتمع، عدم الأمن السیاسی و الاقتصادی، عدم رضا الشعب المسلم من الأوضاع السائدة، و الحسرة علی الماضی.

الكلمات الرئيسية


-       ابن­خلّکان، احمد بن محمد بن ابی­بکر: وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، دار الکتب العلمیه، بیروت، لبنان، بی­تا.

-       ابن­الرومی، علی بن عباس: دیوان، شرح أحمد حسن بسبح، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان، چاپ نخست، 1415ﻫ- 1994م.

-       أبوشقرا، محیی الدین یوسف: مدخل إلی سوسیولوجیا الأدب العربی، المرکز الثقافی العربی، بیروت، لبنان، چاپ نخست، 2005م.

-       اصیل، حجت الله: آرمان شهر در اندیشه ایرانی، نشر نی، تهران،1381ش.

-       الأمین، محسن: أعیان الشیعه، تحقیق حسن الأمین، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، چاپ نخست، 1406ﻫ- 1986م.

-       انوری ابیوردی: دیوان، به اهتمام تقی مدرسی رضوی، نشر امیر کبیر، تهران، ایران، 1364ش.

-       با قادر أبوبکر أحمد: قراءات فی علم اجتماع الأدب، دار الهادی، بیروت، لبنان، چاپ نخست، 1425ﻫ -2004م.   8) بدوی احمد احمد: أسس النقد الأدبی عند العرب، نهضه مصر للطباعه و النشر،  القاهره، 2003م.

-       بیرونی،أبوریحان: آثار الباقیه، ترجمه اکبردانا سرشت، انتشارات امیرکبیر، تهران، چاپ سوم، 1363ش.

-       حسین، طه: المجموعه الکامله للمولفات، دار الکتاب اللبنانی و مکتبه المدرسه، بیروت، لبنان، 1982م.

-       زرین کوب، عبدالحسین: شعر بی دروغ شعر بی نقاب، انتشارات جاویدان، تهران، چاپ چهارم، 1363ش.

-       سجادی، سید جعفر: نقد تطبیقی ادبیات ایران و عرب، شرکت مولفان و مترجمان ایران، تهران، چاپ اول، 1361ش.

-       سلیمان، فتوح شعیب محیی الدین:خصایص الأسلوب فی شعر ابن­الرومی، دار الوفاء، المنصوره، چاپ نخست، 1424ه-2004م.

-       شاربونیه، ژرژ: مردم شناسی و هنر(گفت و شنود با کلود لوی استروس)، ترجمه حسین معصومی همدانی، نشر گفتار، تهران، چاپ نخست، 1372ش.

-       الشایب، احمد: تاریخ الشعر السیاسی إلی منتصف القرن الثانی، دار القلم، بیروت، لبنان، چاپ پنجم، بی تا.

-       شفیعی کدکنی، محمدرضا: زمینه اجتماعی شعر فارسی، نشر اختران و زمانه، تهران، چاپ نخست، 1386ش.

-       .........................................: مفلس کیمیافروش نقد و تحلیل شعر انوری، انتشارات سخن، تهران، چاپ دوم، 1374ش.

-       ضیف، شوقی: العصر العباسی الثانی، دار المعارف، مصر، چاپ دوم، بی تا.

-       .....................: فصول فی الشعر و نقده، دار المعارف، مصر، چاپ دوم بی تا.

-       طبانه، بدوی: التیارات المعاصره فی النقد الأدبی، دار الثقافه، بیروت، لبنان، 1405ﻫ- 1985م.

-       عفیفی، محمد الصادق: بشاربن برد دراسه و شعر، دار الرائد العربی، چاپ نخست، 1403ﻫ - 1983م.

-       العقاد، عباس محمود: ابن الرومی حیاته من شعره، دار الکتاب العربی، بیروت، لبنان، چاپ هفتم، 1968م.

-       متز، آدام: الحضاره الإسلامیه فی القرن الرابع الهجری أو عصر النهضه فی الإسلام، تعریب محمد عبدالهادی أبوریده، دارالکتاب العربی، بیروت، لبنان، چاپ پنجم، بی تا.

-       محمد، حسین محمد: الهجاء و الهجاؤون فی صدر الإسلام، دار النهضه العربیه، بیروت، لبنان، چاپ دوم، بی تا.

-       نادری، نادر: برآمدن عباسیان، ایدئولوژی مذهبی و اقتدار سیاسی، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، نگار نادری، انتشارات سخن، تهران، چاپ نخست، 1384ش.

-       ناصر، خسرو: دیوان، تصحیح سید نصرالله تقوی، موسسه مطبوعاتی امیرکبیر، تهران، چاپ نخست، 1335ش.

-       وزین پور، نادر: مدح داغ ننگ بر سیمای ادب فارسی، انتشارات معین، تهران چاپ نخست، 1340 ش.

-       هدّاره، محمد مصطفی: اتجاهات الشعر العربی فی القرن الثانی الهجری، دار المعارف، مصر، چاپ دوم، بی تا.