ترسیم انسجام واژگانی در اسلوب تعدد حال مفرد قرآنی (با رویکرد معناشناسی بلاغی)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اصفهان

المستخلص

در اسلوب پربسامد تعدد حال مفرد قرآنی، گاهی ارتباط دو یا چند حال مجاور، در قالب نسبت‌های مفهومی، همچون ترادف، تضاد و غیره، شکل گرفته که این مجاورت، علاوه بر سازگاری معنایی، انسجام واژگانی را نیز در پی دارد. پژوهش حاضر، به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و با کاربست موازی مؤلفه‌های عامل انسجام واژگانی نظریة هلیدی و حسن" و مفاهیم نسبتاً هم‌ارز آن‌ها در بلاغت سنتی و معناشناسی، به واکاوی و ترسیم انسجام واژگانی در برخی شواهد تعدد حال مفرد قرآنی و ایفای نقش آن در متنیت قرآن و نیز تولید معانی جدید پرداخته‌است.
کاربست موازی برخی مفاهیم مشترک دو حوزه بلاغت قدیم و زبان‌شناسی جدید، در ترسیم انسجام واژگانی و تحلیل و فهم دقیق‌تر معانی متن قرآن، مفید است. بر اساس داده‌ها، تناسب و یا تضاد واژگان، عامل انسجام دو یا چند حال مفرد معطوف و کاربرد واژگان مترادف و یا دارای تلازم معنایی، عامل انسجام حال مفرد غیر معطوف شده‌است که این انسجام واژگانی، در راستای انسجام متن قرآن قرار دارد. همچنین، نسبت‌های معنایی در ترکیب دو یا چند حال مفرد، ضمن تصویرسازی‌، معناافزا بوده و دلالت‌های خاصی، بیش از معنای تک‌تک آن واژگان را به مخاطب القا می‌کنند.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

قرآن کریم

الآلوسی، محمود (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری عطیة، بیروت: دارالکتب العلمیة.

ابن أبی الإصبع، عبدالعظیم بن عبدالواحد (بلا تا)، تحریر التحبیر، تحقیق: حفنی محمد شرف، مصر: لجنة إحیاء التراث الإسلامی.

ابن أثیر، ضیاءالدین نصرالله بن محمد (1939م)، المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، تحقیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، ج 2، مصر: مطبعة مصطفی البابی الحلبی وأولاده.

ابن جنی، أبوالفتح عثمان (1994م)، المحتسب فی تبیین وجوه شواذ القراءات والإیضاح عنها، تحقیق: علی النجدی ناصف و عبدالفتاح إسماعیل شلبی، ج 2، ط 2، القاهرة: المجلس الأعلی للشؤون الإسلامیة.

ابن عاشور، محمد بن الطاهر (بلا تا)، التحریر والتنویر، (د.م): مؤسسة التاریخ العربی.

ابن عقیل، بهاءالدین عبدالله (1387ش)، شرح ابن عقیل علی ألفیة ابن مالک، ج 1، چ 5، تهران: انتشارات استقلال.

ابن هشام الأنصاری، عبدالله بن یوسف (بلا تا)، أوضح المسالک إلی ألفیة ابن مالک، ج 2، بیروت: منشورات المکتبة العصریة.

ابن هشام الأنصاری، عبدالله بن یوسف (1387ش)، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، ج 1، ط 2، تحقیق: محیی‌الدین عبدالحمید، تهران: دارالصادق.

أبوحیان الأندلسی، محمد بن یوسف (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: صدقی محمد جمیل، بیروت: دارالفکر.

البقاعی، إبراهیم بن عمر (بلا تا)، نظم الدرر فی تناسب الآیات والصور، القاهرة: دارالکتاب الإسلامی.

التفتازانی، مسعود بن عمر (1387ش)، المطول، التصحیح والتعلیق: أحمد عزّو عنایة، ط 1، دارالکوخ للطباعة والنشر.

الجرجانی، عبدالقاهر (2007م)، دلائل الإعجاز، تحقیق: محمد رضوان الدایة، فایز الدایة، ط 1، دمشق: دارالفکر.

حسن، عباس (2010م)، النحو الوافی، ج 2، بیروت: مطبوعات الأندلس العالمیة.

الدبل، محمد بن سعد (2010م)، دلیل البلاغة القرآنیة، ج 1، ط 2، الریاض: د.م.

الدرویش، محیی‌الدین (1415ق)، إعراب القرآن وبیانه، ط 4، سوریة: دارالإرشاد.

الراغب الإصفهانی، حسین بن محمد (2009م)، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، ط 4، دمشق: دارالعلم.

الزمخشری، محمود بن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ط 3، بیروت: دارالکتاب العربی.

السامرائی، فاضل صالح (2000م)، معانی النحو، ج 2، ط 1، عمان: دارالفکر.

السیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (بلا تا)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، ج 2، السعودیة: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف.

الصافی، محمود بن عبدالرحیم (1418ق)، الجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه، ط 4، بیروت: دارالرشید.

الطباطبایی، محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چ 5، قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین.

الطبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمد جواد بلاغی، چ 3، تهران: ناصر خسرو.

العکبری، عبدالله بن حسین (بلا تا)، التبیان فی إعراب القرآن، عمان: بیت الأفکار الدولیة.

علان، إبراهیم محمود (2002م)، البدیع فی القرآن، أنواعه ووظائفه، الإمارات العربیة المتحدة: إصدارات دائرة الثقافة والإعلام.

مطلوب، أحمد (2007م)، معجم المصطلحات البلاغیة وتطورها، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.

یعقوب، إمیل بدیع (1388ش)، موسوعة النحو والصرف والإعراب، ط 6، تهران: انتشارات استقلال.

ب) فارسی

کتاب

رکعی، محمد؛ شعبان نصرتی (1396ش)، میدان‌های معنایی در کاربست قرآنی، چاپ اول، قم: مؤسسه علمی – فرهنگی دارالحدیث.

قلیزاده، حیدر (1380ش)، مشکلات ساختاری ترجمه قرآن کریم، تبریز: مؤسسه تحقیقاتی علوم اسلامی ـ انسانی دانشگاه تبریز.

مجلات

ذوقی، امیر (1392ش)، «نگره‌‌ای جدید درباره انسجام متنی سوره‌های قرآن کریم»، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات قرآن و حدیث، سال ششم، شماره 2، بهار و تابستان، پیاپی 12، صص 151-175.

شهبازی، محمود و اصغر شهبازی (1395ش)، «تبیین ظرافت‌های بلاغی سوره قیامت و دلالت‌های تفسیری آن با رهیافت سبک‌شناختی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهراء (س)، سال سیزدهم، شماره 4، پیاپی 32، صص 117- 143.

فقیه ملک مرزبان، نسرین، (1387ش)، «شور عطف (در بررسی نشانه «و» عطف در صد غزل از سعدی)»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهراء (س)، سال هفدهم و هجدهم،

شماره 68 و 69، زمستان و بهار، صص 145- 168.

ج) انگلیسی

Halliday M. A. K. & Ruqaiya Hasan (1976), Cohesion in English, London / New York.