چالش هنر نمایش‌نامه‌نویسی توفیق حکیم با تکیه بر تکنیک‌های مکتب واقع‌گرا "نمونه موردی نمایشنامه ایزیس"

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عربی دانشگاه خوارزمی، تهران
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران
چکیده
شناخت نمایشنامه در ادبیات عربی، به عنوان گونۀ ادبی نو، به نیمۀ قرن هجدهم بازمی‌گردد. در حالی که نمایش­نامه‌نویسی عربی میان سنّت‌گرایی و تجدّدگرایی و ادبیات و نمایش در تکاپو بوده‌است؛ بدون این که هنر نمایشگری به ثبات و استقرار برسد. به نحوی که در آن برهۀ زمانی، فقط برای خواندن و نوشتن بود و نمایش‌نامه‌های توفیق حکیم در زیر مجموعۀ نمایش­نامۀ خواندنی و نه هنر نمایشی قرار گرفت و با تکیه بر آن، به هنر نمایش خیالی فلسفی مشهور شد و بی­رمقی نمایشنامه­نویسی را به خود گرفت. به طوری که در سال­های آغازین آثار نمایشی، هنر نمایش­نامه­نویسی وی دچار سستی و ضعف و پیوندهای اسطوره­ها در آن آمیخته شد. نمایش­نامۀ «ایزیس» از این نوع نمایشنامه­ها تلقّی می­شد؛ به نحوی که به نزاع درون ملتزم گردید و مسائل درون­گرایی و جامعه با یکدیگر متداخل و نزاع باطن و درون و اسطوره در نمایش­نامه با یکدیگر متنازع شدند. پژوهش حاضر با تکیه بر شیوۀ وصفی_تحلیلی و بر پایۀ مکتب واقع­گرا و با توجّه به تکنیک‌های نمایش­نامه‌نویسی واقع­گرا، بر آن شد تا به بررسی چالش نمایش­نامۀ عربی و عوامل ضعف نمایش‌نامۀ «ایزیس» در سال­های آغازین نمایش­نامه­نویسی –برای خواندن و نه برای هنر نمایش- و تبیین چگونگی تکیه­نمودن توفیق حکیم بر تکنیک­های واقع­گرا بپردازد. این درحالی ست که علل ضعف نمایش­نامۀ «ایزیس» بنا بر ماهیت زبان مبهم نمایش‌نامه و نمادی بودن تکنیک­های آن، از قبیل عنصر شخصیت­ها، عنصر شخصیت­پردازی و گفتگو، به طریقت شعرگونۀ غنایی بازمی­گردد. به طوری که به عنوان نزاعی میان میراث اسطوره­ای و تجدّدگرایی با ادبیات و سنّت­گرایی در هم آمیخته‌بود تا با تکنیک­های نگارشی تخیّلی انتزاعی به معضلات و چالش­های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بپردازد. حال آن که نمایش­نامه به گونه­ای به رشتۀ تحریر درآورده شده تا تصویری برای فنون نگارشی و نویسندگی ادبی رسمی با کاربرد نوع جمله­بندی و کاربرد واژگان برای نهادینه­کردن تحوّل­گرایی و تجدّدگرایی جامعۀ مصری و نه ثبات نمایش­نامه‌نویسی عربی باشد؛ چون که نمایش­نامه با گذر از ماهیت زمان، قصد انتقال هویت ذات اسطوره­ای میراثی را داشته‌است. نمایش­نامۀ «ایزیس» از نظر جنبۀ زمانی به عنوان تلفیق میان سنّت­ها و مدرنیته­گرایی با برشمردن ماهیت درون­گرایی نمایش­نامه، نماینگر نزاع میراث تاریخی اسطوره­ای و تجدّدگرایی قلمداد می­شود.

کلیدواژه‌ها


أ) العربیة
ابن یاسر، عبد الواحد (2014م)، المأساة والرؤیة المأساویة فی المسرح العربی الحدیث، ط1، الأردن: دار ورد الأدرنیة.
أبو هیف، عبدالله (2002م)، المسرح العربی المعاصر قضایا ورؤی وتجارب، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
إسماعیل، عز الدین (2013م)، الأدب وفنونه، القاهرة: دار الفکر العربی.
بینتلی، اریک (1986)، نظریة المسرح الحدیث ترجمة یوسف عبد المسیح ثروت، ط2، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة.
الحجاجی، أحمد شمس الدین (لاتا)، الأسطورة فی العمل المسرحی المعاصر، القاهرة: دار المعارف.
حمو، حوریة محمد (1999م)، تأصیل المسرح العربی بین التنظیر والتطبیق فی سوریة ومصر، دمشق: اتحاد کتاب العرب.
الحکیم، توفیق (1998م)، مسرحیة إیزیس، لامک، لاتا.
شاوول، بول (لاتا)، المسرح العربی الحدیث، بیروت: ریاض الریس للکتب والنشر.
عتیق، عبد العزیز (1972م)، فی النقد الأدبی، ط2، بیروت: دار النهضة العربیة.
عرسان، علی عقلة (1996م)، وقفات مع المسرح العربی، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
عصفور، جابر (1998م)، سلسلة أبحاث المؤتمرات توفیق الحکیم حضور متجدد، دمشق: المجلس الأعلی للثقافة.
فتحی، إبراهیم (1986م)، معجم المصطلحات الأدبیة، تونس: التعاضدیة العالمیة للطباعة والنشر.
الکواز، محمد کریم (لاتا)، علم الأسلوب، طرابلس: منشورات جامعة السابع من إبریل.
کورتل، آرثر (2010م)، قاموس أساطیر العالم ترجمة سهی الطریحی، دمشق: دار نینوی.
هدارة، محمد مصطفی (1990م)، دراسات فی الأدب العربی الحدیث، ط1، بیروت: دار العلوم العربیة.
ب) الفارسیة
باینده، حسین (1387ش)، داستان کوتاه در ایران، ط1، طهران: منشورات نیلوفر.
ج) الرسالات الجامعیة والمقالات
أبو علی، رجاء؛ یوسف محمدی (2017م)، «أسلمة الأسطورة لدی باکثیر مسرحیة مأساة أودیب نموذجا»، مجلة الجمعیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، فصلیة محکمة، طهران: العدد الــ44، صص1-24.
ایمانیان، حسین (2015م)، «دور القصة والمسرحیة فی التخلّص من اللغة المُقیّدة للناطقین باللغة الفارسیة»، مجلة الجمعیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، فصلیة محکمة، طهران: العدد الـ34، صص39-58.
وردیة، بولحواش (2010م)، «ملامح التأصیل والمعاصرة فی المسرح العربی الذهنی "مسرحیة بجمالیون أنموذجاً"»، مجلة معارف، فصلیة محکمة، الجزائر: العدد الـ9، صص159-179.
وردیة، بولحواش (2012م)، «النزعة التراثیة فی المسرح الذهنی لتوفیق الحکیم»، مجلة الخطاب، فصلیة محکمة، جامعة مولود معمری، الجزائر: العدد الـ10، صص149-161.

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1398
  • تاریخ بازنگری 31 خرداد 1399
  • تاریخ پذیرش 11 تیر 1399