تحليل گفتمان غالب رمان «اجنحة الفراشة» از محمد سلماوي (بر اساس نظرية تحليل گفتمان انتقادي نورمن فرکلاف)

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
خيريه عچرش 1
حسن دادخواه طهراني 2
صادق سياحي 1
علي عدالتي نسب 3
1 استاديار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه شهيد چمران اهواز
2 دانشيار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه شهيد چمران اهواز
3 دانشجوي دکتري زبان و ادبيات عربي دانشگاه شهيد چمران اهواز
المستخلص
تحليل گفتمان انتقادي، رويکردي نو و شاخۀ مهمي از نظرية تحليل گفتمان است. توليد يا تقويت يک جهان‌بيني خاص و نگرش به سطوح بالاتر جمله، از جالب‌ترين موضوعات تحليل گفتمان انتقادي است و نگاهي علمي و کاربردي به متون دارد. ازآنجاکه تحليل متون جديد، به‌ويژه رمان، در شناسايي علل تغيير و تحولات فرهنگي و اجتماعي جهان معاصر نقش بسزايي دارد، بيان گفتمان غالب متون و جهت‌دهي آنها از ضرورت‌هاي تحليل ادب معاصر است. اين پژوهش نيز بر همين مبنا و بر اساس نظرية نورمن فرکلاف (1941) رمان اجنحة الفراشة را در سه سطح توصيف، تفسير و تبيين به شيوة توصيفي ـ تحليلي، بررسي مي‌کند. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد نويسنده در سطح توصيف با ايجاد روابط هم‌نشيني و گاهي تضاد و همچنين برقراري ارتباط بين واژگان، در پي تبيين انديشه‌هاي خويش است؛ در سطح تفسير از بافت بينامتني براي ترسيم بافت موقعيت موجود بهره برده و سير تحول شخصيت زن را بيان کرده‌است؛ در سطح تبيين، گفتمان غالب ـ که همان هويت و آزادي‌خواهي است ـ را در ارتباط با عوامل درون‌متني و برون‌متني به تصوير کشيده‌است.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

تحلیل الخطاب السائد فی روایة "أجنحة الفراشة" لمحمد سلماوی (فی ضوء نظریة تحلیل الخطاب النقدی لنورمن فیرکلاف)

المؤلفون Persian

خیریه عچرش 1
حسن دادخواه طهرانی 2
صادق سیاحی 1
ali edalatinasab 3
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز
3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز
المستخلص Persian

إنّ نظریة «تحلیل الخطاب النقدی» تعتبر مقاربة جدیدة فی تحلیل الخطاب الذی یعدّ منهجاً من المناهج متعددة التخصصات فی العلوم الإنسانیة والاجتماعیة. تهتم هذه النظریة بانتاج أو تنمیة ایدئولوجیة خاصة، وتعالج المستویات العالیة من الجملة خلال نظرته العلمیة والتطبیقیة إلی النصوص. وبما أن النصوص الحدیثة وخاصة الروایة تحمل دوراً بارزاً فی التغییرات الثقافیة والاجتماعیة، یعدّ تحلیل الخطاب السائد من أهمّ ضروریات الأدب المعاصر. یتبنّی هذا البحث على تحلیل الخطاب النقدی فی ضوء نظریة نورمان فیرکلاف (1941) التی تتحلی ببعض الإتجاهات السابقة لتحلیل الخطاب نحو آراء فوکو. ففی ضوء نظریة تحلیل الخطاب النقدی لفیرکلاف، تمت دراسة روایة «أجنحة الفراشة» لمحمد سلماوی فی ثلاثة مستویات من وصفٍ، وتفسیرٍ، وشرحٍ. تشیر بعض النتائج للدراسة إلی أنّ الکاتب فی مستوی الوصف استخدم علاقة التضاد، والترادف، والتواصل بین الألفاظ لتبیین فکرته، وفی مستوی التفسیر استخدم التناص لتبیین آرائه والتعبیر بتطور الشخصیة المرأة، وفی مستوی الشرح عبّر عن الخطاب السائد وهو الهویة، والحریة، والوطن، ومدی علاقته بالعوامل النصیة والمؤثرات الخارجیة فی النص.

الكلمات الرئيسية Persian

تحلیل الخطاب النقدی
فیرکلاف
مستویات الخطاب
روایة «أجنحة الفراشة»
کتابنامه
الف) عربی
ابن منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرم (1405)، لسان العرب، المجلد الاول، قم: ادب الحوزه.
حنفی، حسن (1998)، تحلیل الخطاب العربی، المؤتمر العلمی الثالث، عمان: جامعۀ فیلادلفیا.
زکریا القاضی، عبدالمنعم (2007)، البنیه السردیة فی الروایة، ط. 1، القاهرة: عین للدراسات و البحوث الانسانیه و الاجتماعیه.
سلماوی، محمد (2012)، اجنحة الفراشة، ط 4، القاهرة: الدار المصریة اللبنانیة.
میلز، سارا (2012)، الخطاب، ترجمة و تقدیم غریب اسکندر، الطبعة الأولی، لبنان: دارالکتب العلمیة.
یعقوب، ناصر (2004)، اللغة الشعریة و تجلیاتها فی الروایة العربیة، ط. 1، بیروت: المؤسسة العربیة.
ب) فارسی
آقاگل‌زاده، فردوس (1385)، تحلیل گفتمان انتقادی، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
دبیرمقدم، محمد (1378)، زبان‌شناسی نظری، تهران: سخن.
عضدانلو، حمید (1380)، گفتمان و جامعه، تهران: نی.
فاولر، راجر و دیگران (1369)، زبان‌شناسی و نقد ادبی، مترجمان: مریم خوزان و حسین پاینده، چاپ اول، تهران: نی.
فرکلاف، نورمن (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، مترجمان: فاطمه شایسته پیران و دیگران، ویراستاران: محمد نبوی و مهران مهاجر، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
مقدادی، بهرام (1378)، فرهنگ اصطلاحات ادبی از افلاطون تا عصر حاضر، تهران: فکر روز.
مکاریک، ایرناریما (1384)، دانش‌نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر، مترجم: مهران مهاجر و محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: آگه.
مک‌دانل، دایان (1380)، مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان، مترجم: حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
میرصادقی، جمال (1376)، ادبیات داستانی، چاپ سوم، تهران: سخن.
نیستانی، محمود (1379)، تحلیل گفتمان انتقادی در عمل: (تفسیر، تبیین و جایگاه تحلیلگر)؛ تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
یارمحمدی، لطف‌الله (1383)، گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی، چاپ اول، تهران: هرمس.
مقالات
آقاگلزاده فردوس و مریم‌سادات غیاثیان (1386)، «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی»، مجلۀ زبان و زبان‌شناسی، سال سوم، شمارۀ اول، پیاپی پنجم.
بهرام‌پور، شعبانعلی (1379)، «درآمدی بر تحلیل گفتمان»، مجموعه مقالات گفتمان و تحلیل گفتمانی، به اهتمام محمدرضا تاجیک، چاپ اول، تهران: فرهنگ گفتمان.
رستم‌بور، رقیه و مینا بیغامی (1391)، «تحلیل الخطاب السیاسی علی المستوی الصرفی فی أشعار سمیح القاسم (موازنة بین اشعار قبل حرب 1967 وبعدها)»، مجلة الجمعیة العلمیة الایرانیة للغة العربیة وآدابها، العدد 25، صص 23-45.
محمدرضایی، علی‌رضا (1390)، «تحلیل گفتمان انتقادی لامیة العرب»، مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره 21، صص 169-192.
منابع اینترنتی
http//www.pendialogue.com/ar/content
 
 

  • تاريخ الاستلام 14 ديسمبر 2015
  • تاريخ المراجعة 06 مايو 2016
  • تاريخ القبول 05 يوليو 2016