روش‌شناسی رویکرد اعتراضی فخر رازی بر شیخ عبدالقاهر جرجانی در مبحث کنایه (با تأکید بر دلالت عقلی)

نوع المستند : پژوهشی

المؤلفون
الهام بابلی بهمه 1
محمد ابراهیم خلیفه شوشتری 2
عباس اقبالی 3
علی نجفی ایوکی 4
1 دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، کاشان
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ایران، تهران
3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، تهران Isfahan, Iran
4 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، تهران
10.22034/iaall.2023.385074.2763
المستخلص
فن كنايه به­مثابه شگردِی ادبی محلِ اختلاف علمای بلاغت بوده و همواره به ارزش هنری – ادبی­ آن توجه کرده­اند. پیامدهای اختلافِ نظر متفکران اسلامی پیرامون فن بلاغت تا حدی است که فخر رازی (ف: 606 هـ) با رویکردی عقل­گرایانه، تعاریف پیچیده و چندگانه، آراء ذوق محور عبدالقاهر جرجانی (ف:471 هـ) را در مبحث کنایه ضعیف می­داند. در پرتو اهمیت مسئله که اختلاف در روش تحقیقِ متفکران بلاغی است، مقاله حاضر می­کوشد با رویکرد کیفی و روش استقرائی با تکیه بر مبحث دلالت عقلی، علاوه بر کشف روش فکری رازی به همسنجی و نقد اشکالاتِ وی بر جرجانی بپردازد. از نتایج تحقیق آن است که ریشه اختلاف رازی با شیخ در چند امر کلی همچون شیوه تفکر منطقی، روش­های استدلال متفاوت و تناقض­­گویی دیدگاه­های فلسفی و ادبی رازی در بحث دلالت­ها است. رازی در متون فلسفی خود، پذیرای دلالت التزامی نیست؛ ولی در کتاب "نهایة الإیجاز في درایة الإعجاز" پذیرای این نوع دلالت است و دچار نوعی تناقض­گویی می­شود؛ بنابراین در گنجانیدن کنایه در چارچوب نظری خود موفق نبود. وی در اشکال بر شیخ، متأثر از اندیشه فلسفی خود است و با ذکاوت خاصی این امر را پنهان می­دارد.

الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

دراسة منهجیّة الإمام فخر الرّازي في احتجاجاته على الشّيخ عبدالقاهر الجرجاني في مبحث الکناية ‏‏(ترکیزاً علی الدّلالة العقلیّة)‏

المؤلفون Persian

الهام بابلی بهمه 1
محمد ابراهیم خلیفه شوشتری 2
عباس اقبالی 3
علی نجفی ایوکی 4
1 دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، کاشان
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ایران، تهران
3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، تهران
4 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، ایران، تهران
المستخلص Persian

كانت ولا تزال الکنایة نقطة خلاف بين علماء البلاغة كنوع أدبي شائع الاستخدام وكانوا يولون اهتمامًا بالغا لقيمتها الأدبية والفنية. بلغ تضارب الآراء بين المفكرين الإسلاميين حول البلاغة إلى أن فخر الرازي (606 هـ) بمنهجه العقلاني وتعاريف معقدة ومتعددة الجوانب، يعتبر آراء عبدالقاهر الجرجاني (471 هـ) ذات الذوق ضعيفة في مبحث الکناية. في ضوء أهمية الموضوع وهو الاختلاف في أسلوب البحث لدى البلاغيين يحاول هذا البحث بالأسلوب الکیفي وبمنهجه الاستقرائي مقارنة ونقد مشاكل الرازي على الجرجاني مستمدا الدلالة العقلیة والحصول علی المنهجیة للرازي. تشير نتائج البحث إلى أن جذور الخلاف بين الرازي والشيخ يندرج في عدة قضايا عامة منها: طريقة التفكير المنطقي، والاختلاف في طريقة الاحتجاج، وآراء الرازي الفلسفية والأدبية المتناقضة في مبحث الدلالة. لايبدو أن الرازي يقبل الدلالة الإلتزامية في نصوصه الفلسفية. لكنه في كتابه "نهاية الإيجاز في دارية الإعجاز" يتقبل موضوع الدلالة ويعاني بالفعل نوعا من التناقض في آرائه، ولم ينجح في إدخال الکناية في إطاره النظري و يتأثر بفكره الفلسفي في مآخذه علی الشيخ الجرجاني ويخفي هذا التأثّر بذكاء خاص.

الكلمات الرئيسية Persian

عبدالقاهر الجرجاني
فخر الرازي
الدلالة العقلیة
الکناية
النقد
أبو زید، نصر حامد (۲۰۰۵)، إشکالیات القراءة وآلیات التأویل، ط ۷، لبنان - بیروت، المرکز الثقافي العربي.##
الجرجاني، عبدالقاهر (1992)، دلائل الإعجاز، تعلیق: محمود محمد شاکر، القاهرة، مکتبة الخانجي. ##
حسن سلیمان، إبراهیم أحمد (۱۹۹۴)، مفهوم الذوق في البلاغة العربیة من عبدالقاهر الجرجاني إلی السکاکي، بحث مقدم لنیل شهادة الماجستیر، الجامعة الأردنیّة. ##
الرازي، فخرالدین (2004)، نهایة الإیجاز في درایة الإعجاز، تصحیح: نصرالله مفتي أوغلي، ط ۱، لبنان – بیروت، دار صادر. ##
عدة، قادة (۲۰۰۸)، تطور مفهوم الکنایة في التراث البلاغي العربي، بحث مقدم لنیل شهادة الماجستیر، جامعة وهران. ##
العلوي، یحیی بن حمزة (۱۹۱۴)، الطّراز المتضمّن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز، الجزء الأول، مصر، مطبعة المقتطف. ##
علي مزروق، حلمي (۱۹۹۹)، في فلسفة البلاغة العربیة (علم المعاني)، مصر، مکتبة الإسکندریة. ##
مصلوح، سعد عبدالعزیز (200۳)، في البلاغة العربیة والأسلوبیات اللسانیة (آفاق جدیدة)، ط ۱، جامعة کویت، لجنة التألیف والتعریب والنشر. ##
هدارة، محمد مصطفی (۱۹۷۵)، «کتاب نهایة الإیجاز للفخر الرازی وأثره في تاریخ البلاغة العربیة»، مجلة کلیّة الآداب جامعة بغداد، العدد ۲۳، صص ۹ – ۲۶. ##
بابلی بهمه، الهام و دیگران (۱۴۰۰)، «مقایسه و بررسی آراء عبدالقاهر جرجانی و فخر رازی در مبحث تقدیم و تأخیر (با تأکید بر نفی شمول و شمول نفی)»، فصلنامه علمی لسان مبین، سال سیزدهم، دوره جدید، شماره ۴۵، صص ۴۱ – ۶۰.  ##
حسنی، سید حسن (1373)، بررسی و داوری در مسائل اختلافی میان دو فیلسوف اسلامی: خواجه نصیر طوسی و امام فخر رازی، چاپ اول، تهران، انشارات دانشگاه تهران. ##
رازی، امام فخر (۱۳۷۱)، تفسیر کبیر مفاتیح الغیب، مترجم: علی­اصغر حلبی، جلد اول، چاپ اول، تهران: اساطیر.  ##  
 

  • تاريخ الاستلام 21 فبراير 2023
  • تاريخ المراجعة 08 نوفمبر 2023
  • تاريخ القبول 08 نوفمبر 2023