نظرية

خاقاني اصفهاني, محمد

doi:10.22034/iaall.2023.423108.2851

نظرية "فنّ البیان" البلاغية؛ من جمال الخلق إلی جمال النصّ

نوع المستند : پژوهشی

المؤلف

محمد خاقاني اصفهاني

استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اصفهان، دانشکده زبان های خارجی، ایران، اصفهان

10.22034/iaall.2023.423108.2851

المستخلص

إن جمالیات النص الأدبي – التي تتکفل البلاغة بتحلیلها – مستمدّة من جمالیات عالم الوجود. فالجمال صفة الله الجمیل التي تتسع لجمیع ما خلقه، ولابدّ أن یکون الجمال الأدبي نابعا من الجمال الحقیقي في عالم الکون. فـ "نظرية فن البيان البلاغية" تستمد من الخلفيات الفلسفية "للحکمة المتعالية" لتحاول إيضاح طبیعة العلاقة بین جمال الخلق (علم الوجود) وجمال النصّ الأدبي. أحاول عبر المنهج الوصفي التحلیلي أن أثبت هذا في مشروعي البلاغي الجدید المسمی بـ "نظرية فنّ البیان البلاغية" معتمداً علی سبعة أصول حاکمة علی نظام الکون، تتجلی في نظام اللغة والأدب، وتسبّب جمال النصَ الأدبي تبعاً لسنن الجمال في نظام الوجود. دفعني إلی ابتکار هذا المشروع الجديد عجز المنظومة البلاغية العربية التي تبلورت مع السکاکي في القرن السابع الهجري في کتاب مفتاح العلوم عبر ثلاثيتها المعاني والبیان والبدیع، کنظرية بلاغية رسمية حکمت بدون منازع لقرون طویلة، وعجزت عن تحليل الأنواع الأدبية المستحدثة، في اصطدامها بتیارات أدبية جديدة، ومدارس نقدية حديثة. في نفس الوقت، ماتت البلاغة الکلاسيکية في الغرب، وحلّت علوم لسانية ونقدیة حدیثة محلها. أما المسلمون والعرب فاحتاروا في أخذ موقف واضح أمام ما حصل في الغرب، وانقسموا بین رافض للبلاغة التقليدية ومؤید لها بحماس. وقد جرت محاولات تجدیدية بین العرب لتفادي نقائص البلاغة التقليدية، لکنهم لم یفلحوا في تشکیل منظومة بلاغية تلبّي حاجاتهم.

الكلمات الرئيسية

البلاغة

علم الجمال

نظرية فنّ البیان البلاغية

النصّانية

عنوان المقالة Persian

نظریه بلاغی فنّ بیان؛ از زیبایی نظام آفرینش تا زیبایی متن

المؤلف Persian

محمد خاقانی اصفهانی

استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اصفهان، دانشکده زبان های خارجی، ایران، اصفهان

المستخلص Persian

زیبایی های متن ادبی – که بلاغت عهده دار بررسی آن هاست – برخاسته از زیبایی های نظام آفرینش است. زیبایی صفت خدای زیباست، و در همه آفرینش ساری و جاری است، و باید زیبایی متن ادبی تبلوری از زیبایی های آفرینش باشد. این مقاله طبیعت رابطه میان جمال پدیده ها و زیبایی متن ادبی را واکاوی کرده، هفت اصل را ترسیم می کند، که از نظام هستی در شاکله زبان و ادبیات تسرّی یافته و در پرتو آن ها زیبایی از هستی به متن ادبی تسرّی می یابد. . در این جستار، پژوهشگر می کوشد با به کارگیری روش توصیفی تحلیلی و به عنوان بخشی از "نظرية بلاغی فنّ بیان" هفت اصل حاکم بر نظام آفرینش را که در ساختار زبان و ادبیات بازتاب یافته و زیبایی متن ادبی را تابعی از زیبایی نظام هستی کرده است توضیح دهد. آنچه او را به تدوین این نظریة نو رهنمون شده ناتوانی ساختار بلاغت سنتی عرب است که از قرن هفته هجری توسط سکاکی ترسیم شده و با سه گانة معانی و بیان و بدیع قرن های متمادی حاکمیت بی رقیب داشته، ولی در برخورد با جریان های ادبی نوظهور و مکاتب نقد ادبی نوین رنگ باخته است، تا آن جا که به عنوان پیکری بی جان جای خود را به دانش های زبانی و نقدی نوین داده است. هرچند از سوی مسلمانان تلاش هایی نوگرایانه برای جبران کاستی های بلاغت سنتی صورت گرفته ولی هیچیک در ترسیم بلاغتی نو که بتواند نیاز زمان ما را برطرف کند توفیق نیافته اند.

الكلمات الرئيسية Persian

بلاغت

زیبایی شناسی

نظریة بلاغی فنّ بیان

متن پژوهی

القرآن الکریم##

بن ذریل، عدنان، (2000)، النصّ والأسلوبية بین النظرية والتطبیق، دمشق، اتحاد کتّاب العرب. ##

حرّاني، ابن شعبة. (1376 ش.). تحف العقول. تهران: نگاران قلم. ##

خاقاني أصفهاني، محمد، (2007)، عروض الحلیل بن أحمد الفراهيدي في الأدبین العربي والفارسي، مسقط، منظمة الیونسکو. ##

الخفاجي، عبدالمنعم، (1989)، شرح الإيضاح في علوم البلاغة للخطيب القزويني، بيروت، الشرکة العالمية للکتاب. ##

الخولي، أمین، (1961). مناهج التجديد في النحو والبلاغة والتفسير والأدب. ط1، القاهرة: دار المعرفة. ##

الخولي، أمين، (1996)، فنّ القول، القاهرة، مطبعة دار الكتب. ##

الزناد، الأزهر، (1992)، دروس في البلاغة العربية، نحو رؤية جديدة، بيروت، المرکز الثقافي العربي. ##

سلامة، موسی، (1964)، البلاغة العصرية واللغة العربية، بیروت، منشورات سلامة موسی. ##

الشايب، أحمد، (1976)، الأسلوب؛ دراسة بلاغية تحليلية في أصول الأساليب الأدبية، ط 7، القاهرة، النهضة المصرية. ##

القزوینی، الخطیب، (1989)، الإیضاح في علوم البلاغة، القاهرة، الشرکة العالمية للکتاب. ##

کفوري، خليل، (1994)، نحو بلاغة جديدة، بيروت، منشورات ندّاف. ##

المجلسي، محمدباقر. (د.ت). بحار الأنوار. تهران: اسلامية. ##

مصلوح، سعد، (2010)، في البلاغة العربية والأسلوبيات اللسانية؛ آفاق جديدة، ط2، القاهرة، عالم الکتب. ##

هدّارة، محمد مصطفی، (1989)، علم البیان، بیروت، دار العلوم العربية. ##

یاقوت، محمد سلیمان، (1995)، علم الجمال اللغوي: المعاني، البيان، البديع، دار المعرفة الجامعية. ##

خاقانی اصفهاني، محمد، (1393)، نشانه شناسی و زبانشناسی اسلامی، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی. ##

طباطبایی، محمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران: صدرا. ##

هاوکس، ترنس، (1380)، استعاره، ترجمه فرزانه طاهری، چاپ دوم، تهران، نشر مرکز. ##

آتشی زهرا ودیگران، (1400). بررسی اعتباری بودن علم اصول فقه و تغییر در موضوع آن بر مبنای نظریه اعتباریات علامه طباطبایی. مجله فقه و أصول. سال 54. شماره 1. شماره پیاپی 124. صص9-24: ##

https://jfiqh.um.ac.ir/article_34026_8074fc0b89de324cef0fd145263e1de3.pdf ##

امام باقر (ع)، ##

https://www.mizanonline.ir/fa/news/670901/متن-کامل-دعا-سحر-صوت-و-ترجمه##

پایگاه اطلاع رسانی حدیث شیعه، (بی تا)، ##

http://hadith.net/post/1501/##

پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیة الله العظمی مکارم شیرازی، (بی تا)، ##

https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=43&lid=0&mid=418300&catid=5894##

جمعی از نویسندگان، (بی تا)، "دانشنامه امام علی (ع)"، ج1،##

https://lib.eshia.ir/71808/1/1358##

خاقانی اصفهانی، محمد، (1393)، "نشانه شناسی و زبانشناسی اسلامی، ##

https://www.gisoom.com/book/11023671/کتاب-نشانه-شناسی-و-زبان-شناسی-اسلامی

خاقانی اصفهانی، محمد، (2023)، ##

https://m-khaqani.ir/2023/10/24/##

خمینی، روح الله، (بی تا)، ##

http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_86852##

سازمان کتاب مقدس تثلیثی، (بی تا)، انگلستان، لندن،##

https://cdn.ymaws.com/www.tbsbibles.org/resource/collection/10B4B62B-75A3-4AA9-8252-E0C00A2DE046/انجیل-یوحنا.pdf##

مجلسی، محمدباقر، (د.ت)، "بحار الأنوار"، ج 25،##

http://www.miralamdar.blogfa.com/post/12##

مطهری، مرتضی، (د.ت)، "شرح منظومه"، ج1،##

https://lib.eshia.ir/50018/1/46/%DA%A9%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%88%D8%B1 ##

موسی خضری آذر وآخرون. چالش ناکارآمدی بلاغت سنتی اسلامی از منظر بلاغت جدید عربی، مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، دوره 14، شماره 2، مرداد 1401، صفحه 63-84##

https://journals.ut.ac.ir/article_88762.html##

مؤمن، محمدعیسی، (2023)، ##

https://qabilaa.com/درجات-الجنة-ودركات-النار##

واعظی، فرزانه، (2014)، "دراسة وتحلیل مظاهر الموسیقی في اللغة العربية،##

https://www.diwanalarab.com/دراسة-وتحلیل-مظاهر##

http://www.islamguiden.com/kvinnor/index1019i.htm ##

https://www.eskchat.com/article-10670.html##

https://www.almrsal.com/post/1118462##