واکاوی جامعه‌شناختی مهاجرت در رمان «الاقلاع عکس الزمن» بر اساس نظریة لوسین گلدمن

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
زهرا فرید 1
منیره باقری 2
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
10.22034/iaall.2024.361407.2729
المستخلص
     نظریة ساخت­گرایی تکوینی لوسین گلدمن (1913 - 1970) از نظریات مطرح در حوزه جامعه ­شناسی ادبیات است که بر ارتباط میان نویسندة متن ادبی و جهان ­بینی گروهی که نویسنده به آن تعلق دارد، تأکید می­کند و به دنبال ایجاد ساختاری معنادار میان اثر و ابعاد مختلف جامعه است. این پژوهش بر آن است تا بر اساس روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از نظریة جامعه­ شناختی گلدمن، بسترهای اجتماعی و سیاسی پدیدة مهاجرت و نیز پیامدها و آثار آن را در رمان "الاقلاع عکس الزمن" از املی ­نصرالله (1931 - 2018) داستان­نویس معاصر لبنانی را مورد بررسی قرار دهد تا پیوند این اثر با ساختار اجتماع و جهان­بینی گروهی که نویسنده متعلق به آن است مشخص گردد. بررسی­ها در دو مرحلة دریافت و تشریح و در زمینه­هایی مانند ساختار معنادار اثر، شخصیت پروبلماتیک و شئ­وارگی، نشان می­دهد که نویسنده و طبقة اجتماعی وی (طبقة کشاورز) به‌عنوان فاعلی فردی و فرافردی در تکوین ساختار رمان نقش داشته­است، لذا شخصیت اصلی داستان که یک کشاورز است، به قهرمانی مسئله‌دار تبدیل می­شود که به دنبال ارزش­های آرمانی طبقة خود سعی می­کند آگاهی جمعی طبقة فرودست را به سمت آگاهی ممکن سوق دهد. نویسنده از طریق درون­مایه به دلایل مهاجرت از جمله فقر، جنگ و عواقب آن مانند فرار مغزها و شکاف هویتی مهاجران پرداخته و نگاه ابزاری جوامع سرمایه­داری به بشر را مورد انتقاد قرار داده­است. همچنین میان ساختار معنادار اثر با ساختار فراگیر سیاسی و اجتماعی جامعة لبنان تطابق وجود دارد.

الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

دراسة ظاهرة الهجرة في رواية "الإقلاع عكس الزمن" في ضوء علم الاجتماع الأدبي وفق نظرية لوسيان غولدمان

المؤلفون Persian

زهرا فرید 1
منیره باقری 2
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
المستخلص Persian

        تُعد النظرية البنيوية التكوينية لمؤسسها لوسيان غولدمان (1913- 1970) إحدى النظريات البارزة في النقد الأدبي المعاصر ودراسات علم الاجتماع الأدبي. وتؤكد هذه النظرية على أهمية العلاقة بين كاتب النص الأدبي ونظرة المجتمع أو الفئة التي ينتمي إليها الكاتب إلى العالم والكون. وتحاول هذه النظرية بناء هيكل ذات دلالة ومعنى بين العمل الأدبي وأبعاد المجتمع المختلفة. يعتمد البحث الراهن المنهج الوصفي – التحليلي ويستند في تحليلاته على النظرية البنيوية التكوينية للكاتب والفيلسوف الفرنسي لوسيان غولدمان لنسلط الضوء من خلالها على الفضاءات الاجتماعية والسياسية لظاهرة الهجرة، وكذلك الآثار والتبعات المرتبة عليها في رواية "الإقلاع عكس الزمن" للروائية والأديبة اللبنانية إملي نصرالله (1931 – 2018). أظهرت الدراسة التحليلية في مجالات مثل البنية الدالة للنص، والشخصية الإشكالية، والنفعية المادية، أن الكاتبة والطبقة الاجتماعية التي تنتمي لها (طبقة الفلاحين) لعبت دورا في تكوين بنية النص باعتبارهما فاعلا فرديا وجماعيا؛ لذا فإن بطل القصة الذي كان فلاحا تتحول إلى بطل ذات قضية، حيث يسعى إلى توعية طبقته الاجتماعية المهمشة، والحفاظ على القيم النبلية لطبقته الاجتماعية، وكذلك الحفاظ على أرضه وترابه. تتطرق الكاتبة عبر مضامين عدة إلى كشف أسباب وعوامل الهجرة مثل الفقر والحروب وتبعاتها كهروب الأدمغة وتشكيل شرخ في هوية المهاجرين، كما تنتقد نصرالله النظرة المادية للمجتمعات الرأسمالية للبشر حيث يعتبرون الإنسان مجرد سلعة يمكن أن يجنوا من ورائها المال والثراء.كما هناك انطباق وتناغم بين البنية الدالة للنص وبين البنية الشمولية للمجتمع اللبناني في المجالات السياسية والاجتماعية.

الكلمات الرئيسية Persian

علم الاجتماع الأدبي
البنيوية التكوينية
الهجرة
لوسيان غولدمان
إملي نصرالله
-لحمداني حمید. (1990). النقد الروائي و الإیدئولوجیا (من سوسیولوجیا الروایة الی سوسیولوجیا النص الروائی). بیروت: الدار ­البیضاء.##
_ الموسی، انور عبدالحمید. (2011). علم الاجتماع الأدبي (منهج سوسیولوجي في القراءة والنقد). بیروت: دار النهضة العربیة. ##
زرافا، میشل. (1386). جامعه‌شناسی ادبیات داستانی (رمان و واقعیت اجتماعی). مترجم: نسرین پروینی. تهران: سخن##
_ستوده، هدایت‌الله. (1378). جامعه­شناسي در ادبيات فارسي. تهران: آواي نور. ##
_سلدن، رادمان و پیتر ویدوسون. (1377). راهنمای نظریه­های ادبی معاصر، مترجم: عباس مخبر. تهران: نشر نو. ##
سید حسینی، رضا. (1389). مکتب‌های ادبی. تهران: نگاه##
فلوزا، دنیز. (1370). اقتصاد معاصر. مترجم: منوچهر فرهنگ. تهران: نشر سرو. ##
کوزر، لیوئیس. (1387). زندگی و اندیشة بزرگان جامعه­شناسی. مترجم: محسن ثلاثی، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات علمی. ##
گلدمن، لوسین. (1382). نقد تکوینی. مترجم: محمد غیاثی. تهران: انتشارات آگاه. ##
گلدمن، لوسین.  الف. (1381). جامعه­شناسی ادبیات، مترجم: محمدجعفر پوینده، چاپ دوم. تهران: چشمه. ##
گلدمن، لوسین.  ب. (1381). روش ساخت­گرایی تکوینی در جامعه‌شناسید ادبیات، مترجم: محمد جعفر پوینده، تهران: چشمه. ##
گلدمن، لوسین.  (1371). جامعه­شناسی ادبیات (دفاع از جامعه­شناسی رمان)، مترجم: محمدجعفر پوینده، تهران: نوظهور. ##
لابیکا، ژرژ. (1381). شئ وارگی، درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات. مترجم: محمدجعفر پوینده، تهران:  چشمه. ##
- لوکاچ، جورج. (1377). تاریخ وآگاهی طبقاتی، مترجم: محمدجعفر پوینده، تهران: تجربه. ##
_مصباحی پور ایرانیان، جمشید. (1358). واقعیت اجتماعی و جهان داستان. تهران: امیرکبیر. ##
- هارلند، ریچارد. (1382). درآمدی تاریخی بر نظریة ادبی از افلاطون تا بارت. مترجمین: علی معصومی، ناهید اسلامی و دیگران، تهران: چشمه. ##
امینة، دریاس وابن زیتون فاتن. (2020). مفهوم مصطلح رویة العالم عند لوسیان غولدمان في کتابه الإله الخفي، (مذکرة مکملة لنیل شهادة الماستر)، الجزیرة، جامعة البویرة. ##
جابري، امینة وکریمة توامي. (۲۰۲۰). الحرب الأهلیة اللبنانية وانعكاساتها على لبنان 1975_1990، (مذکرة مکملة لنیل شهادة الماستر)، المسیلة، جامعة محمد بوضیاف##
میرزایی، فاطمه (1394). نقد جامعه­شناختی رمان زمستان ۶۲ اثر اسماعیل فصیح بر اساس نقد تکوینی. (پایان­نامة کارشناسی ارشد)، تهران، دانشگاه الزهرا (س). ##
انوشه، ابراهیم، (1388)، «جنگ ۳۳ روزة لبنان و بازیگران آن»، فصلنامة تحقیقات سیاسی و بین‌المللی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا، شماره 88، صص ۱۳۹-156. ##
توکلی محمدی، محمود رضا و محمد­علی آذر شب. (1398). «نقد جامعه­شناختي رمان شيکاگو اثر علاء الأسواني بر پايه نظرية ساختارگرايي تکويني»، دوفصلنامة علمي

  • تاريخ الاستلام 10 يونيو 2024