بازخوانی «هزار و یک شب» بر مبنای نظریة ساخت‌شکنی (مطالعة موردی: حکایت أبوقیر و أبوصیر)

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات، ایران، کرج
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات، ایران، کرج
المستخلص
  ساخت‌شکنی ژاک دریدا پیامد و ادامۀ ساخت‌گرایی دو سوسور است که از طریق واشکافی دقیق نیروهای معنایی مغایر در متن سامان می‌یابد. بر این اساس ادعای صاحب متن رنگ می‌بازد تا خود متن اهمیت یابد. چرا که متن سرشار از فضاهای خالی، ناگفته‌ها و حفره­های قابل نفوذ است و خواننده وظیفه دارد در جریان تأویلی مستمر، این فضاها و ناگفته­ها را کامل کند. پژوهش حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی سامان یافته، داستان أبوقیر و أبوصیر را از مجموعۀ هزار و یک شب، جهت دست یافتن به قرائتی نو و درک عمیق­تر نسبت به ژرف ساخت داستان و شناخت شرایط اجتماعی و فرهنگی حاکم بر آن مورد بررسی قرار داده و با آشکار ساختن تناقض‌ها و زوایای پنهان موجود در حکایت از طریق نشانه­های درون متن، قطعیت معنای اولیه داستان را شکسته و به این نتایج دست یافته است که؛ بر خلاف برداشت اولیه، نه شخصیت داستانیِ أبوصیر، خوب و خیر مطلق است و نه شخصیت أبوقیر، بد و شر مطلق. بلکه گاه پندار و کردار هر دو بر خلاف ظاهر متن، قابل نقد و تأویل است. هم­چنین این داستان، گسست‌ها، فضاهای خالی و حفره‌هایی در خود دارد که آن را شکننده، تأویل پذیر و غیر قابل اعتماد می‌نماید. بر این اساس، «همخوان نبودن مطالبِ» بخش‌هایی از داستان، تکیه بر «راوی سوم شخص یا همان دانای کل» و همچنین استعانت از «علم بلاغت» مانند تشبیه برای تکثّر و تعدِد معانی، از جمله حفره‌های تأویل معنایی در این اثر می­باشد و زمینه را برای شکستن ساختار داستان فراهم می­آورد.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

إعادةُ قراءة «ألف لَيلة ولَيلة» على ضوء النظرية التفكيكیة (قِصّة «أبوقير وأبوصير»: نموذجاً)

المؤلفون Persian

حسين ابويساني 1
مریم اطهری نیا 2
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات، ایران، کرج
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات، ایران، کرج
المستخلص Persian

إنَّ التّفكيكيةَ لِجاک دریدا هِيَ نَتیجةُ البِنائيّةِ وَاستِمرارِها لَدَی فِردینان دوسوسیر وَالّتي يتمُّ تَرتيبُهَا عَبرَ التّحليلِ التفصيلي لِلمَعانِي المُتَناقِضَةِ في النَّصِّ. بِناء عَلَى هذهِ النّظریّةِ یَتضائَلُ دَورُ صاحبِ النَّصِّ لِیَزدادَ النَّصُّ نَفسُهُ أهميّةً. لِأنّ النَّصَّ مَليءٌ بِالثغراتِ وَ المساحاتِ البَیضاءِ الّتي لَم تُذکَر فيه، فَعَلَى القارِئ أن یُکمِلَ هذه الثّغرات خلالَ التآویلِ المُستَمِرّةِ. إنَّ هذه الدّراسَةَ الّتي یتمّ البحثُ عَنها وفقاً لِلمَنهجِ الوَصفي- التَّحلیلي، تَقومُ بِدراسةِ قِصَّةِ «أبوقير وَأبوصير» مِن مَجموعَةِ ألف ليلة وليلة، لِتَحقیقِ قِراءةٍ جَدیدةٍ وَإعادَتِها وَفَهم أعمَق لِجَوانِبِ القِصّةِ وَ لِلتَعَرّفِ عَلَی الظّروفِ الإجتماعیّةِ وَالثّقافیّةِ الّتي تحکمُها، فَقَد كسر اليَقين بِالمعنى الأصلي لِلقِصّةِ مِن خلالِ کَشفِ التناقُضاتِ وَالجَوانِب الخَفيَّةِ في القصّةِ بِاستخدامِ النصِّ نَفسِه وَمُعتَمِداً عَلَی القَرائنِ الموجودةِ فيهِ. تُشیرُ نتائجُ البَحثِ إلی أنّ شخصيةَ أبي‌صير في القِصَّةِ عَلَی خلافِ ما یَبدو في النَّصِّ، لَیسَت خَيرا مُطلَقاً وَلا شَخصِيَّة أبي‌قير شَرّا مُطلَقاً، إذ قَد يُمكِنُ نَقدُهُما عَلَی خلاف ماجاءَ في النَّصِّ. أیضاً لِهذهِ القِصّةِ ثغراتٌ وَ تَناقضاتٌ لَم تُذکَرْ في النّصِّ، مِمّا یَجعَلُها ألّا نُصَدّقها وَ لانَعتَمِد عَلَیها. وفقاً لِهذا، مِنَ الثغراتِ الَّتي تُؤدّي إلی التَّفسيرِ الدّلالي وَ تُوفّرُ المجالَ لِکَسرِ بناءِ القِصَّةِ هِيَ؛ «عَدَمُ تَنسيقِ مُحتَوی النصِّ» في أَجزائِهِ المختَلفَةِ «الراوي الغائب أو عارِف الکُلّ» الّذي یروي القصّةَ کُلَّها لِوَحدِهِ، وَ کَذلكَ «الاعتِمادُ عَلَی استِخدامِ عِلمِ البلاغَةِ» کَالتَّشبيهِ الَّذي یَتَضَمَّنُ مَعانی مُتعدّدَة.

الكلمات الرئيسية Persian

النقد الأدبی
التفكيكیة
جاک دریدا
ألف ليلة وليلة
أبوقير و أبوصير
«ألف لیلة و لیلة»، (1420)، الطبعة الأولی، بیروت: دار صادر##
احمدی، بابک (1370ش)، «ساختار و تأویل متن»، چاپ اول، تهران: نشر مرکز. ##
امامی، نصراللّه (1382)، «ساخت­شکنی در فرایند تحلیل ادبی»، چاپ اول، اهواز: نشر رَسِش##
برتنس، هانس (1387)، «مبانی نظریة ادبی»؛ ترجمه: محمدرضا ابوالقاسمی، چاپ دوم، تهران: نشر ماهی##
ثمینی، نغمه (1379)، عشق و شعبده، چاپ اول، تهران: نشر مرکز. ##
حمودة، عبدالعزیز (1998)، المرایا المحدبة (من البنیویة إلی التفکیک)، الکویت: المجلس الوطني للثقافة و الفنون و الآداب##
شمیسا، سیروس(1385)، «معانی و بیان»، تهران: نشر میترا##
شمیسا، سیروس (1388)، «نقد ادبی»، چاپ سوم، تهران: نشر میترا##
الغذامی، عبداللّه محمد (1998)، «الخطیئة و التکفیر من البنیویة إلی التشریحیة»، الطبعة الرابعة، مکة: الهیئة المصریة العامة للکتاب##
قصّاب، ولید (1430ه)، «مناهج النقد الأدبي الحدیث»، الطبعة الثانیة، دمشق: دار الفکر##
کلینی، محمد بن یعقوب(1407)، الکافی، محقق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة##
میرصادقی، جمال(1394)، «ادبیات داستان»، چاپ اوّل، تهران، نشر سخن. ##
Gasche, Rodolphe, (1995), Inventions of Difference: on Jacques Derrida, Cambridg: Harward University
Wood, David C(2001), The Deconstruction of Time, Evanston, III,Northwestern Up##
آهی، محمد و طاهری محمد(1398)، «نقد و تحلیل نظریۀ ساخت­شکنی دریدا در فهم متون»، فصلنامه فلسفه و الاهیات، صص 149-127 ##
امین مقدسی، ابوالحسن و حسین تک تبار فیروزجائی (1389)، «شیوه نقد روان­شناسی در آثار نقدی دکتر احسان عباس»، مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش 17. صص15-1##
خاتمی، محمود (1386)، «دریدا و ساختارشکنی»، فصلنامه فلسفی، عرفانی و ادبی، ش4و5، صص223-213 ##
دهقانیان، جواد، و نجمة درّی(1390)، «بازخوانی ؛ذکر خروج تارابی؛ براساس رویکرد شالوده‌شکنی»، فصل‌نامة پژوهش‌های ادبی، ش 33. صص76-57##
زرشناس، شهریار (1382)، «درآمدی بر بنیانهای فلسفی ساختارگرایی و ساخت­شکنی در نقد ادبی»، ادبیات داستانی، ش.68. صص 21-12##
فتوحی رود معجنی، محمود (1387)، «ساخت­شکنی بلاغی» (نقش صناعات بلاغی در شکست و واسازی متن)، نشریه نقد ادبی، صص135-109##
محمدی آسیابادی، علی(1386)، «نظریه ساخت­شکنی و ساخت­شکنی داستان بشر پرهیزگار»، نشریه پژوهش­های ادب عرفانی، صص216-191##
 

  • تاريخ الاستلام 25 يونيو 2023
  • تاريخ المراجعة 16 فبراير 2024
  • تاريخ القبول 18 فبراير 2024