تاریخچه، کاربرد و جایگاه لام‌الف(لا) به مثابه یک حرف

نوع المستند : پژوهشی

المؤلفون
1 دکتری فیزیک، پژوهشگر ادیان، ایران، تهران
2 دانشجوی دکتری ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایران، تهران
المستخلص
آنچه را امروزه مختصراً همزه و الف می‌نامیم، ظاهراً در گذشته و در اصل به ترتیب با الف و لام‌الف (حرف مستقل لا) مشخص می‌کرده‌اند. در این مقاله به معرفی و  بررسی حرف لام‌الف در الفبای عربی و کوفی، و کاربرد و دلالت آن پرداخته‌ایم که امروزه حتی برای برخی کارشناسان ناآشنا است. طبعاً بدین منظور کاربرد و دلالت لام‌الف را با آنچه در حال حاضر همزه می‌خوانیم و در زمان کاربرد لام‌الف، الف خوانده می‌شده است، نیز مقایسه می‌کنیم. در مرور تاریخچه موضوع، به جایگاه لام‌الف در احادیث و روایات هم اشاره کرده‌ایم. در این پژوهش که با روش کتابخانه‌ای انجام شده، نشان خواهیم داد لام‌الف هرچند امروزه دیگر کاربرد ندارد حرفی است که رد و نشان آن آشکارا در ادبیات و رسم الخط عربی و فارسی باقی مانده و بی‌توجهی به تاریخچه و شکل و دلالت و جایگاه آن سبب می‌شود بخش­هایی از ادبیات عربی و ادبیات فارسی گنگ و نامفهوم شود. از این جهت یادآوری حرف لام‌الف که مرکب یا واحد بودن آن نیز محل بحث بوده است، ضرورت دارد.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

نبذة تاريخية عن حرف اللام الف (لا)، مکانته و استخداماته

المؤلفون Persian

محمدمسعود هاشمی 1
شراره علا 2
1 دکتری فیزیک، پژوهشگر ادیان، ایران، تهران
2 دانشجوی دکتری ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایران، تهران
المستخلص Persian

ما یعرف الیوم بصورة مؤجزة بالهمزة والف )أ، الف( کان یعرف ویسمی في الماضي بألف ولام الف (الحرف المستقل "لا") في الأبجدية العربية. في هذا المقال، یتناول حرف "لام الألف" الذی مما يبدو الیوم غير مألوف لمعظم الخبراء، بالحروف الهجائية العربية والكوفية في المعنی و التطبیق. لمقارنة الموضوع وشرحه بشكل أفضل، نستعرض شرحاً موجزاً حول  الحرف "الف(همزه)" المتواجد في مستهل الحروف الأبجدية، كما نتطرق الی مسیرة  "لامِ الف" عبر التاريخ والعصور. في النهاية، نستعرض کیف أستخدم هذا الحرف في الأحادیث الإسلامية.
في هذه الدراسة التی أجریناها بالطریقة المکتبیة، سوف نبین أنه غالبا ما يكون استبدال الف و لام الف (لا) مع الهمزة و الف، ولكن من الواضح أنه لم يكن یحذف حرف "لا " بصورة نهائیا، ولا يزال هذا الحرف یستخدم في الأبجدية والخط الكوفي (الذي يستخدم في مواضعه الخاصة) و الادب العربي، بالإضافة إلى أنه لم یتم حذفه فی الادب الفارسي.
وسنناقش أیضاً ما إذا کانت "لام الألف" حرفاً واحداً أم حرفاً مرکباً حیث أن الإعتقاد الأخیر هو الأکثر قبولاً تقلیدیاً.

الكلمات الرئيسية Persian

الأبجدية العربية
الأبجدية الكوفية
لام الف(حرف لا)
الف
همزة
ابن­بابویه، محمد بن علی، شیخ صدوق (1398ق)، کتاب التوحید، تصحیح سید هاشم حسینی طهرانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.##
ابن­عربي، محيي­الدين، الـفتوحات المکیة (بي‌تا)، جلد 1، بیروت، موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث. ##
      بغدادي، عبد القادر (1418 ق/ 1997م)، خزانة الأدب ولب لباب لسان العرب ، جلد1، قاهره، مكتبة الخانجي. ##
تهانوی، محمد علی (1996م)،  كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم‌، بیروت، مكتبة لبنان ناشرون‌. ##
ـ تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس (بي‌تا)، بیروت، دارالکتب العلمیة. ##
خوری شرتوتی لبنانی، سعید (1403ق)، اقرب الموارد في فصح العربية و الشوارد، قم، منشورات مکتبه المرعشی النجفی. ##
سكتواري البسنوی، علاءالدین )1300 ق(، محاضرة الأوائل ومسامرة الأواخر، بولاق، مصر، المطبعه المیریه. ##
الشيخ الصغير، علي بن شيخ‌ زين‌الدين (1104ق.)، فرايد اللآلي في مدح الموالي. نسخه­ی خطی، شماره مدرک کتابخانه مجلس IR10-37641. ##
یزدی حائری، علی (1422 ق)، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب (عج)، جزء1، بیروت، مؤسسة الاعلمی. ##
آذرنوش، آذرتاش؛ فانی، کامران؛ پاکتچی، احمد (1383)، «الفبا» ، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 2، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ##
بهار، محمد تقی(ملک الشعرا) (1386) سبک شناسی، جلد اول، تهران. سازمان کتابهای پرستو، انتشارات امیرکبیر##
ـ خاقانی، افضل‌الدین علی(۱۳۶۸)، دیوان خاقانی، به کوشش سیدضیاءالدین سجادی، چاپ سوم، تهران، انتشارات زوار. ##
دهخدا، علی اکبر(1377)، لغت­نامه، چاپ دوم از دوره جدید، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ##
سنایی غزنوی، حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم (1388) ، دیوان سنایی، چاپ هفتم، مقدمه و تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، انتشارات سنایی. ##
علیخان واجد (1306 ق)، مطلع العلوم ومجمع الفنون، کانپور، هند، مطبعه­ی منشی نول. ##
معین، محمد (1342)، برهان قاطع، چاپ دوم، تهران، ابن سینا. ##
نراقی، احمد (1380 ق)، الخزائن، تهران، علمیه اسلامیه. ##
نقوی، سید باحیدر شهریار (1337)، راهنمای زبان اردو، جلد اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. ##
مصطفوی­نیا، سید محمد رضی؛ معصومی، امیر صالح، «أداة التعریف فی اللغتین العربیة و العبریة»، مجلة الجمعیة العلمیة الایرانیة للغة العربیة و آدابها، شتاء 1390ه. ش، 2011 م، صص 41-59. ##
اکبر نژاد، مهدی، «بررسی و نقد سند و متن یک حدیث تفسیری درباره حروف مقطعه قرآن»، دو فصل نامه علمی-پژوهشی حدیث پژوهی، سال پنجم، شماره دهم، پاییز و زمستان 1392، 165-178. ##
جمال­زاده، محمدعلی (1340)، «ابجد، هوز»، يغما، شماره مرداد 157، شهریور158، مهر159. ##
حیدری، غلامرضا (1398 الف)، «کاربرد ادبي و هنری حرف» الف «در اشعار شاعران سبک خراساني»، متن­پژوهی ادبی، سال 23، شمارة 79، بهار، 55-76. ##
حیدری، غلامرضا (1398 ب)، «کاربرد ادبی و هنري حرف الف در پهنه ادب پارسی(با تكيه بر اشعار جامی و شاعران سبك عراقی(»، فصل­­نامه­ی تخصصی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی، 179- 226. ##
حیدری، غلامرضا (1379)، «كاربرد ادبي و هنري حرف الف در منظومه­هاي دو داستان­سراي بزرگ منظومه­هاي غنايي؛ نظامي و جامي»، كهن­نامۀ ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، سال نهم، شمارة اول، بهار و تابستان، 83-113.  ##
حیدری، غلامرضا (1394)، «کاربرد ادبي و هنری و تصویري حرف» الف» در پهنه ادب پارسی (با تكيه بر شاعران عارف طراز اول: سنایی، عطار، مولوی، شاه نعمت­الله ولی)»،  هشتمین همایش پژوهشهاي زبان و ادبیات فارسی، بهمن، 707-733. ##
رادمنش، عطا محمد (1390)، «نفی لا اثبات الا از نگاه مولانا»، فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی، ادب و عرفان، 128-149.  ##
ستوده، منوچهر(1363)، مجله آینده، شماره 12 سال دهم 1363 ##
عبداللهی، حسن (1391)، «ماهیت الف و نگارش آن در عربی و فارسی»، مجله زبان و ادبیات عربی، بهار و تابستان، شماره ششم، 87-106. ##
فقیهی، علی اصغر(1365)، مجله آینده، شماره فروردین سال دوازدهم 1365##
کمره ای، مجتبی(1365)، مجله آینده،  شماره فروردین سال دوازدهم 1365##
محمدی پارسا، عبدالله، بلخاری قهی، حسن (1396)، «جایگاه حروف نزد عرفا و تأثیر آن بر هنر خوشنویسی اسلامی»، فصلنامه الهیات هنر، شماره هشتم، بهار، 55-82.   ##
Mamoun Sakkal, Square Kufi Alphabet(09/21/2017)
 Herbert, Thomas (1638), Some Yeares Travels into Divers Parts of  Asia and Afrique, London, R.Bi. for Iacob Blome and Richard Bishop. ##
 Johnson, Francis(1852), Dictionary, Persian, Arabic and   English, London, W. H. Allen and Co. ##
 Maulawi, Fazl-I-Ali (1885), A Dictionary of the Persian and   English Languages , Bombay, Education Society’s Press. ##
 Stats, T(1812), A Grammar of Arabic Language. ##
 Wright, W(1967), A Grammar of Arabic Language, Cambridge, the University Press. ##
 

  • تاريخ الاستلام 04 سبتمبر 2022
  • تاريخ المراجعة 05 مارس 2024
  • تاريخ القبول 06 مارس 2024