معیارهای مسئولیت پذیری در آیات 54 و 55 سوره یوسف با رویکرد معناشناسی

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 جامعۀ يزد
2 جامعة يزد
3 جامعة یزد
10.22034/iaall.2025.442636.2885
المستخلص
مسئولیت­پذیری، یکی از مباحث مهمی است که ارتباط مستقیمی با زندگی انسان دارد؛ زیرا بخشی از هویت و زیست آدمی، در قلمرو مسئولیت­ها و وظایف فردی و اجتماعی شکل می­گیرد و از آنجایی که قرآن کریم نخستین و جامع­ترین منبع دینی به­شمار می­آید، شایسته است که این مسأله در آیات الهی مورد واکاوی قرارگیرد. این پژوهش با هدف تحلیل موضوع "مسئولیت­پذیری" در قرآن، از طریق روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی چهار واژه­ی "مکین، امین ، حفیظ و علیم" و کاربست معنایی آن در دو آیه 54 و 55  سوره­ی یوسف از طریق بررسی لغوی، بیان تفاسیر مفسران شیعه و اهل­سنت پرداخته و تلاش­نموده تا از رهگذر معناشناسی، معیارهای مسئولیت­پذیری ذکرشده در این آیات را استخراج نماید. در نهایت این نتیجه قابل استنباط می­باشد که عبارت "مکین امین" که در آیه­ی 54 از سوی پادشاه مصر برای اعطای مسئولیت به یوسف (ع) عنوان­شده، از انگاره­های حاکم غیرالهی و غیرمعصوم نشات­گرفته که تحلیل معناشناسی "مکین"، اعتبار مکانت آن نزد حاکم و تقدم آن بر "امین" و بهره­گیری از عبارت " استخلصته لنفسی "، همچنین عدم ذکر واژه­ی "جعل" و "سلطنت" این انگاره­ی غیرالهی را تقویت نموده است؛ لکن در آیه­ی بعدی که عبارت "­حفیظ علیم" از سوی خود یوسف(ع) عنوان می­شود، معیاری حقیقی را در بردارد که در روند تحلیل معنا و بافت زبانی نسبت به وکیل، رقیب و مانند آن می­تواند قوت و غنای این معیار را تحکیم ببخشد؛ همچنین همنشینی این عبارت با واژه­ی "جعل" بیانگر این موضوع است که صاحبِ این منصب، از سوی خداوند برگزیده شده است.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

معیارهای مسئولیت‌پذیری در آیات 54 و 55 سوره یوسف (علیه السلام) با رویکرد معناشناسی

المؤلفون Persian

بهنام فارسي 1
جامعۀ يزد قادری 2
محمد علی سلمانی مروست 3
علی بیانلو 3
1 جامعۀ يزد
2 جامعة يزد
3 جامعة یزد
المستخلص Persian

مسئولیت‌پذیری، یکی از مباحث مهمی است که ارتباط مستقیمی با زندگی انسان دارد؛ زیرا بخشی از هویت و زیست آدمی، در قلمرو مسئولیت‌ها و وظایف فردی و اجتماعی شکل می-گیرد و از آنجایی که قرآن کریم نخستین و جامع‌ترین منبع دینی به‌شمار می‌آید، شایسته است که این مسأله در آیات الهی مورد واکاوی قرارگیرد. این پژوهش با هدف تحلیل موضوع "مسئولیت‌پذیری" در آیات یاد‌شده، از طریق روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی چهار واژه‌ی "مکین، امین ، حفیظ و علیم" و کاربست معنایی آن در آیات 54 و 55 سوره‌ی یوسف از طریق بررسی لغوی، بیان تفاسیر مفسران شیعه و اهل‌سنت پرداخته و تلاش‌نموده تا از رهگذر معناشناسی، معیارهای مسئولیت‌پذیری ذکرشده در این آیات را استخراج نماید. در نهایت این نتیجه قابل استنباط می‌باشد که عبارت "مکین امین" که در آیه‌ی 54 از سوی پادشاه مصر برای اعطای مسئولیت به یوسف (ع) عنوان‌شده، از انگاره‌های حاکم غیرالهی و غیرمعصوم نشات‌گرفته که تحلیل معناشناسی "مکین"، اعتبار مکانت آن نزد حاکم و تقدم آن بر "امین" و بهره‌گیری از عبارت " استخلصته لنفسی "، همچنین عدم ذکر واژه‌ی "جعل" و "سلطنت" این انگاره‌ی غیرالهی را تقویت نموده است؛ لکن در آیه‌ی بعدی که عبارت "‌حفیظ علیم" از سوی خود یوسف(ع) عنوان می‌شود، معیاری حقیقی را در بردارد که در روند تحلیل معنا و بافت زبانی نسبت به وکیل، رقیب و مانند آن می‌تواند قوت و غنای این معیار را تحکیم ببخشد؛ همچنین همنشینی این عبارت با واژه‌ی "جعل" بیانگر این موضوع است که صاحبِ این منصب، از سوی خداوند برگزیده شده است.

الكلمات الرئيسية Persian

سوره‌ی یوسف
معناشناسی
مسئولیت‌پذیری
دیدگاه الهی
دیدگاه غیرالهی
قرآن کریم
نهج البلاغة
منابع عربی
-  آمدي، عبدالواحد، (1401ق)، غررالحکم و دررالکلم، تهران: انتشارات مرتضوي.
-  أبوزيد، أحمد، (1992م)، التناسب البياني في القرآن، الرباط: الدار البيضاء.
-  ابن منظور، محمدبن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، لبنان-بيروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزيع-دار الصادر.
-  جرجاني، عبدالقاهر، (1374ق)، دلائل الاعجاز، ترجمه جلیل تجلیل، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-  جوهري، إسماعيل بن حماد، (1404ق)، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربية، بيروت-لبنان: دار العلم الملايين.
-  حسن، عباس، (1367ش)، النحو الوافي، چاپ دوم، تهران: ناصر خسرو.
-  راغب أصفهاني، حسين بن محمد، (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بيروت-دمشق: دار القلم-الدار الشاميّة.
-  زبيدي، محمد، (1414ق)، تاج العروس، مصر: دار إحياء التراث العربي.
-  زمخشري، محمود بن عمر، (1407ق)، الکشاف عن حقايق التنويل وعيون الأقاويل في وجوه التأويل، بيروت-لبنان: دار الکتاب العربي.
-  طبراني، سليمان بن أحمد، (2008م)، التفسير الکبير، اردن- دار الکتاب الثقافي.
-  طبرسي، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البيان في تفسيرالقرآن، چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو.
-  طبرسي، فضل بن حسن، (1377ش)، تفسيرجوامع الجامع، تهران: دانشگاه تهران و مديريت حوزه علميه قم.
-  طباطبايي، محمد حسین، (1390ق)، الميزان في تفسير القرآن، لبنان-بيروت:موسسة الأعلمي للمطبوعات.
-  طوسي، محمدبن حسن، (لاتا)، التبيان في تفسير القران، لبنان-بيروت: دار إحياء التراث العربي.
-  طريحي، فخر الدين، (1375ق)، مجمع البحرين، چاپ سوم، تهران: كتابفروشي مرتضوي.
-  عبدالرئوف، حسین، (1390ش)، پیوستاری در قرآن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و ارتباطات.
-  عیاشي، محمد بن مسعود ، (1416ق)، کتاب التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربي.
-  فخر رازی، محمد بن عمر، (1417 ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار الفکر.
-  فراهيدي، خليل بن أحمد، (1409ق)،کتاب العين، قم: دار الهجرة.
-  مجلسي، محمد باقر، (1403ق)، بحارالأنوار، چاپ دوم، بيروت: دار إحياء التراث العربي.
-  مظفر، محمدرضا، (1412ق)، أصول الفقه، قم: انتشارات دار العلم.
-  مغنیة، محمدجواد، (1419ق)، تفسیر الکاشف، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
منابع فارسی
-  ايزوتسو، توشيهيكو، (1361ش)، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران: شركت سهامي انتشار.
-  ايزوتسو، توشيهيكو، (1378ش)، مفاهیم اخلاقی و دینی در قرآن، تهران: انتشارات بدره.
-  بابایی، علی اکبر، (1365ش)، روش­شناسی تفسیر قرآن، تهران: انتشارات سمت.
-  باقری، مهری، (1378ش)، مقدمات زبان شناسی، تهران: نشر قطره.
-  جوادی آملی ، عبدالله، (1390ش)، ولایت فقیه ولایت فقاهت و عدالت، قم: نشر اسراء.
-  سجودی نیا، فرزان، (1390ش)، نشانه­های کاربردی، تهران: نشر علم.
-  سورن، پیترآ. ام، (1387ش)، تاریخ زبان­شناسی، ترجمه علی محمد حق شناس­، تهران: انتشارات سمت.
-  شعيري، حميد رضا، (1388ش)، مباني معنا شناسي نوين، تهران: انتشارات سمت.
-  صفوي، کورش، (1384ش)، فرهنگ توصيفي معنا‌شناسي، تهران: فرهنگ معاصر.
-  صفوي، کورش، (1387ش)، درآمدي بر معني شناسي، چاپ سوم، تهران: انتشارات سوره مهر.
-  قائمي­نيا، عليرضا، (1389ش)، بيولوژي نص، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي.
-  قرائتی، محسن، (1388ش)، تفسير نور، قم: مرکز فرهنگی درس­هايی از قرآن.
-  مختارعمر، احمد، (1386ش)، معنا‌شناسي، مترجم: حسين سيدي، چاپ دوم، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسي.
-  مصباح یزدی، محمد تقی، (1380ش)، معارف قرآن، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
پایان­نامه­
-  حدادي، آمنه، (1389ش)، حس فرامتن در قرآن، كارشناسي ارشد، تهران: دانشگاه تربيت معلم، تهران
مقالات
-  سلمان نژاد، مرتضي و قاسم پور، محسن، (1391ش)، «معناشناسي تدبر در قرآن کريم با تکيه بر روابط همنشيني و جانشيني»، اراک، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره 52: 124-103.
-  نوروزی، مجتبی و مکفی رودی، محمد، (1400 ش)، «معناشناسی تاریخی ادبی واژه قسوره در قرآن کریم»، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مطالعات سبک­شناسی قرآن کریم، شماره 9: 80-55.
References
Al_quran al_karim
Nahj al-Balagha
Arabic Sources
-  Amidi, A. (1401 AH). Gurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Tehran: Murtadawi Publications.
-  Abu Zaid, A. (1992). Al-Tanasub al-Bayani fi al-Quran. Casablanca: Al-Dar Al-Bayda.
-  Ibn Manzur, M. (1414 AH). Lisan al-Arab. Beirut, Lebanon: Dar al-Fikr – Dar al-Sadir.
-  Jurjani, A. (1374 AH). Dala'il al-I'jaz (Trans. Jalil Tajlil). Tehran: University of Tehran Press.
-  Jawhari, I. (1404 AH). Al-Sihah: Taj al-Lugha wa Sihah al-Arabiyya. Beirut, Lebanon: Dar Al-Ilm Lilmalayin.
-  Hasan, A. (1367 SH). Al-Nahw al-Wafi, 2nd ed. Tehran: Nasir Khosrow.
-  Raghib Al-Isfahani, H. (1412 AH). Mufradat Alfaz al-Quran. Beirut-Damascus: Dar al-Qalam – Al-Dar Al-Shamiyya.
-  Zabidi, M. (1414 AH). Taj al-Arus. Egypt: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
-  Zamakhshari, M. (1407 AH). Al-Kashshaf 'An Haqaiq al-Tanzeel. Beirut, Lebanon: Dar al-Kitab al-Arabi.
-  Tabarani, S. (2008). Al-Tafsir al-Kabir. Jordan: Dar al-Kitab al-Thaqafi.
-  Tabarsi, F. (1372 SH). Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Quran, 3rd ed. Tehran: Nasir Khosrow.
-  Tabarsi, F. (1377 SH). Tafsir Jawami' al-Jami'. Tehran: University of Tehran and the Seminary Management of Qom.
-  Tabataba'i, M. H. (1390 AH). Al-Mizan fi Tafsir al-Quran. Beirut, Lebanon: Al-A'lamy Institute for Publications.
-  Tusi, M. (n.d.). Al-Tibyan fi Tafsir al-Quran. Beirut, Lebanon: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
-  Turaifi, F. (1375 AH). Majma' al-Bahrain, 3rd ed. Tehran: Murtadawi Bookstore.
-  Abd al-Raouf, H. (1390 SH). A Continuum in the Quran. Tehran: Institute of Culture and Communication Studies.
-  Al-Ayyashi, M. (1416 AH). Kitab al-Tafsir. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
-  Fakhr Razi, M. (1417 AH). Mafatih al-Ghayb. Beirut: Dar al-Fikr.
-  Farahidi, K. (1409 AH). Kitab al-Ain. Qom: Dar al-Hijrah.
-  Majlisi, M. B. (1403 AH). Bihar al-Anwar, 2nd ed. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
-  Muzaffar, M. (1412 AH). Usul al-Fiqh. Qom: Dar al-Ilm Publications.
-  Mughniyah, M. J. (1419 AH). Tafsir al-Kashif. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Persian Sources
-  Izutsu, T. (1361 SH). God and Man in the Quran (Trans. Ahmad Aram). Tehran: Sherkat Sahami Enteshar.
-Izutsu, T. (1378 SH). Ethical and Religious Concepts in the Quran. Tehran: Badreh Publications.
-  Babaei, A. (1365 SH). Methodology of Quranic Interpretation. Tehran: SAMT Publications.
-  Bagheri, M. (1378 SH). Introduction to Linguistics. Tehran: Qatreh Publications.
-  Javadi Amoli, A. (1390 SH). Velayat-e Faqih, Velayat-e Feqahat va Adalat. Qom: Esra Publications.
-  Sajoudi Nia, F. (1390 SH). Practical Signs. Tehran: Elm Publications.
-  Sorn, P. (1387 SH). History of Linguistics (Trans. Ali Mohammad Haqshenas). Tehran: SAMT Publications.
-  Sha'iri, H. R. (1388 SH). Foundations of Modern Semantics. Tehran: SAMT Publications.
-  Safavi, K. (1384 SH). Descriptive Dictionary of Semantics. Tehran: Farhang Moaser.
- Safavi, K. (1387 SH). Introduction to Semantics, 3rd ed. Tehran: Soureh Mehr Publications.
-  Qaemi Nia, A. (1389 SH). Biology of Text. Tehran: Institute for Culture and Islamic Thought.
-  Gharavi, M. (1388 SH). Tafsir Noor. Qom: Lessons from the Quran Cultural Center.
-  Mukhtar Omar, A. (1386 SH). Semantics (Trans. Hossein Sidi), 2nd ed. Mashhad: Ferdowsi University Publications.
-  Mesbah Yazdi, M. T. (1380 SH). Teachings of the Quran. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Theses
-  Hadadi, A. (1389 SH). The Sense of Intertextuality in the Quran. Master's Thesis, Tehran: Tarbiat Moalem University, Tehran.
Articles
-  Salman Nejad, M., & Ghasempour, M. (1391 SH). Semantic Study of Contemplation in the Holy Quran with Emphasis on Syntagmatic and Paradigmatic Relations, Historical Studies of the Quran and Hadith, 52, 103-124.
-  Norouzi, M., & Makfi Roudi, M. (1400 SH). Historical Literary Semantics of the Word Qaswara in the Quran, Stylistic Studies of the Quran, 9, 55-80.
المجلد 21، العدد 76
الصيف 2025
الصفحة 201-230

  • تاريخ الاستلام 18 فبراير 2024
  • تاريخ المراجعة 19 نوفمبر 2024
  • تاريخ القبول 04 فبراير 2025