الذات بين الخطابية والفاعلية: تحليل خطاب فيلم قضية رقم 23 من منظور لاکلو وموف

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 أستاذ مشارک في قسم اللغة الفارسية وآدابها/ جامعة ولایت
2 أستاذ مساعد في قسم اللغة العربية وآدابها/ جامعة ولایت. ایرانشهر
10.22034/iaall.2025.476149.2934
المستخلص
إنّ لبنان قد شهدت صراعات وحروب أهلية مستمرّة، مغبة تنافس الأنظمة المُهيمنة عليها، منها الصراع بين المسيحيين اللبنانيين والمسلمين الفلسطينيين النازحين حيث قد ادّت إلی مجازر دامية بعض الأحيان. تنسج هذه الخلافات المتجذرة بين الهويتين المسيحية والمسلمة قصة فيلم «قَضية رقم 23» للمخرج زياد الدويري. تسعی هذه الدراسة إلی استبيان کيفية ظهور الخطابات المتنازعة في هذا النص عبر تحليل العلائم المتعددة الکامنة فيه کما وتسلط الضوء علی فاعلية الأشخاص کذوات خطابية وکيفية انطلاقها من القيود الأيديولوجية. هناک العدائية بين الخطابَين السياسيين وهي الحماية عن اللاجئين الفلسطينيين من جانب، والخطاب القومي المسيحي من جانب آخر. فالحزب المسيحي يرفض دعم اللاجئين نظرًا للأحداث التاريخية فينظر إليهم کالمحتلّين بلبنان امّا خطاب الحماية عن اللاجئين الفلسطينيين فیعتبرهم مظلومين ينبغي علی جميع الأطراف الحماية عنهم بأيّ شکل من الأشکال. النزاعات السياسية بين الفئتين تشکل حلقة الصراع وخلق الفوضی الإجتماعية في هذا الفيلم. فمن هذا المنطلق، هذه الدراسة بطريقة وصفية تحليلية وفقا لنظرية لاکلو وموف تسعی للکشف عن عملية استبدال الشخصيات المتمثّلة في الخطابات من الذوات المقهورة إلی الذوات الفاعلة حيث تخلق معاني جديدة. هذا النص، يری الإمعان في الماضی البعيد ومواجهته وکذلک تحلیل العقد القديمة حلا للخروج عن الأزمات الأهلية في لبنان؛ بدلا من إخفائها في زوایا التارريخ.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

گذر از سوژة گفتمانی به سوژة فعال (تحلیل گفتمان فیلم توهین از منظر نظریة لاکلائو و موفه)

المؤلفون Persian

مصطفی دشتی آهنگر 1
مرتضی براری رئیسی 2
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ولایت
2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه ولایت
المستخلص Persian

لبنان به سبب رقابت نهادهای قدرت، پیوسته دچار کشمکش داخلی بوده است. اختلاف مسیحیان و مهاجران فلسطینی گاه وقایع خون‌باری را رقم زده. فیلم توهین ساختة زیاد دویری (2017)، گوشه‌ای از اختلافات این دو طبقة قدرتمند را نشان داده و ریشه‌های تاریخی آن را مرور کرده. مهم‌ترین مسئلة این مقاله، تبیین چگونگی بروز گفتمان‌های متخاصم در این روایت از راه تحلیل نشانه‌های تعبیه شده در آن است. دیگر اینکه مطابق نظریة لاکلائو و موفه، عاملیت افراد به عنوان سوژه‌های گفتمانی و رهایی از قیود ایدئولوژیک در این متن به چه صورتی تشریح شده است. گویی در این متن، دو گفتمان حمایت از پناهندگان فلسطینی و گفتمان حزب مسیحی با یکدیگر تخاصم دارند. حزب مسیحی بنا به وقایع تاریخی، مخالف هرگونه کمک به این پناهندگان است و سعی دارد آنان را اشغالگران سرزمین لبنان بداند. از سوی دیگر، گفتمان حمایت از فلسطینیان، آنان را افرادی رنج‌دیده و مظلوم می‌بیند که به هر ترتیب باید حمایت شوند. در این فیلم تقابل این دو گروه، باعث بروز آشوب‌هایی اجتماعی می‌شود. این مقاله با روش توصیف تحلیلی و با استفاده از نظریة لاکلائو و موفه نشان می‌دهد شخصیت‌هایی که گفتمان‌ها را نمایندگی می‌کنند در نهایت با مرور گذشته و تعمق در آثار آن، از سوژه‌های مقهور عناصر قدرت، به سوژه‌هایی عامل و تأثیرگذار تبدیل می‌شوند و معنایی جدید خلق می‌کنند. این متن، تعمق و روبه‌رو شدن با گذشته و بازکردن گره‌های کهنه را به عنوان راه‌حلی برای حل اختلافات داخلی در لبنان می‌بیند؛ به جای اینکه این اختلافات، پیوسته در پستوهای تاریخ پنهان شود.

الكلمات الرئيسية Persian

نظریة گفتمان
سوژه
لاکلائو و موفه
تخاصم
فیلم توهین
کتاب
-  آلتوسر، لویی (1386). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمة روزبه صدر آرا. تهران: نشر چشمه.
-  چوت، سایمون. (1400). مارکس از منظر پساساختارگرایی. ترجمة پژمان برخورداری. پردیس: نقد و فرهنگ.
-  دويري، زياد (2017). توهین؛ لبنان.
-  شومان، محمد (2022). تحلیل الخطاب الإعلامی: أطر نظریة ونمازج تطبیقیة. القاهرة: الدار المصریة اللبنانیة.
-  قجری، حسینعلی و نظری، جواد. (1392). کاربرد تحلیل گفتمان در تحقیقات اجتماعی، تهران: جامعه شناسان.
-  Howarth, D. (2000). Discourse. London: Open University Press.
-  Jorgensen, M & Phillips, L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method. London.
-  Laclau, E & Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics. London: Verso.
پایان­نامه­ها
-  براری رئیسی، مرتضی (1402). تحلیل گفتمان انتقادی متون سینمایی در فیلم‌های الجنة الآن و عمر اثر هانی أبو أسعد و بازمانده اثر سیف‌الله داد از دیدگاه لاکلائو و موفه. (رساله دکتری). تهران: دانشگاه تهران.
-  خلجی، عباس. (1386). ناسازه­های نظری و ناکامی سیاسی گفتمان اصلاح‌طلبی. (رساله دکتری). تهران: دانشگاه تهران.
مقالات
-  اشکانی، آرزو و دشتی آهنگر، مصطفی (1401). «تحلیل گفتمان «گذشته به مثابه امری مسئله‌دار» در متون روایی: بررسی موردی فیلم‌های در دنیای تو ساعت چند است و اژدها وارد می‌شود». روایتشناسی. دوره 6. شماره 12. صص 1- 38.
-  بخارایی، احمد؛ عليخواه، فردین؛ نباتی شاغل، امین (1394). «واکاوی سوژة زن در فضای گفتمانیِ سينماي ایران: تحلیل گفتمان موردی فیلم‌های لیلا، دو ز ن و جدایی نادر از سیمین». زن در فرهنگ و هنر. دوره 7. شماره 1. صص 17- 36.
-  تاجیک، محمدرضا. (1382). «پسامارکسیسم به روایت لاکلائو و موفه». گفتمان. شمارة 9. صص 11-34.
-  تاجیک، محمدرضا. (1397). «تأملی‌بر‌امکان سوژه‌ی سیاسی ‌با‌توجه‌به نظریه‌ی‌ ارنستو‌ لاکلائو». رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی. دوره 10. شماره 3. صص 52- 73.
-  حجازی، سید نصراله و بهرامی، وحید. (1398). «کاربست روش تحلیل گفتمان لاکلا و موفه در رشته علوم سیاسی». روش‌شناسی علوم انسانی. سال 25. شماره 99. صص 1- 18.
-  صدرایی، رقیه و صادقی، معصومه. (1397). «تحلیل گفتمان ناسیونالیستی در مجموعه اشعار احمد شاملو بر مبنای نظریه تحلیل گفتمانی لاکلائو و موفه». متن پژوهی ادبی. سال 22. شماره 75. صص 175- 206.
-  صدر هاشمی، سید محمد. (1392). جامعه و فرهنگ لبنان. تهران: الهدی                              
-  عطایی، فرهاد و بهستانی، مجید (1389). «هویت و غیریت در زمان شکل‌گیری کشور ایران از منظر شاهنامه: دیدگاه انسان باورانه ایرانی در سیاست خارجی». روابط خارجی. سال دوم. شماره 4. صص 79- 109.
-  کریمی، شهناز و نوابخش، مهرداد. (1398). «واکاوی مفهوم سوژه در رویکردهای تحلیل گفتمان». مطالعات توسعة اجتماعی ایران. سال یازدهم، شمارة دوم، صص 7- 19.
-  کسرایی، محمدسالار و پوزش شیرازی، علی. (1388). «نظریة گفتمان لاکلائو و موفه ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده‌های سیاسی». سیاست. دورة 39، شمارة 3. صص 339-360.
-  مرادی، کامران (1396). «نقد فرهنگی برمبنای نظریه‌ی ایدئولوژی آلتوسر: بررسی نسبت ایدئولوژی و فرهنگ». مجموعه مقالات اولین همایش ملی نقد متون و کتب علوم انسانی. صص 21- 34.
-  مقدمی، محمدتقی. (1390). «نظریة تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه و نقد آن». معرفت فرهنگی‌اجتماعی. سال دوم، شمارة دوم. صص 91-124.
-  منصوري، عبدالنور(2022). «واقع المصالحة في لبنان من خلال فيلم قضية رقم 23». مجلة الباحث للدراسات الآکاديمية. المجلد 9. العدد 1. صص 926- 947.
-  میرزایی، فرامرز و شعیری، حمیدرضا (07/12/1401). «بررسی چالش‌های فرهنگی گفتمان شرق و غرب: ترسیم جهان بر لبه تیغ با نمایش فیلم توهین». سلسله نشست‌های نقد فیلم (2). تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
References
Books
-  Althusser, Louis (2007). Ideology and the Ideological Apparatuses of the State. Translated by Roozbeh Sadr Ara. Tehran: Cheshmeh Publishing House.
-  Choate, Simon. (1400). Marx from a Poststructuralist Perspective. Translated by Pejman Barkhordari. Pardis: Critique and Culture.
-  Doveiri, Ziad (2017). Insult; Lebanon.
-  Howarth, D. (2000). Discourse. London: Open University Press.
-  Jorgensen, M & Phillips, L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method. London.
-  Laclau, E & Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics. London: Verso.
-  Qajari, Hossein Ali & Nazari, Javad. (2013). Application of Discourse Analysis in Social Research, Tehran: Sociologists.
-  Shoman, Muhammad (2022). Media Discourse Analysis: Theoretical Frameworks and Applied Models. Cairo: The Egyptian-Lebanese House.
Theses
-  Barari Raeesi, Morteza (2023). Critical discourse analysis of cinematic texts in the films Paradise Now and Omar by Hani Abu Asaad and The Survivor by Seifollah Dad from the perspective of Laclau and Mouffe. (PhD thesis). Tehran: University of Tehran.
-  Khalaji, Abbas. (2007). Theoretical Contradictions and Political Failure of Reformist Discourse. (PhD thesis). Tehran: University of Tehran.
Articles
-  Ashkani, Arezoo & Dashti Ahangar, Mostafa (2022). “Analysis of the discourse of “the past as a problematic issue” in narrative texts: A case study of the films What Time Is It in Your World and the Dragon Enters”. Narratology. Volume 6. Issue 12. pp. 1-38.
-  Ataei, Farhad & Behestani, Majid (2010). “Identity and Otherness during the Formation of the Iranian State from the Perspective of the Shahnameh: The Iranian Humanist Perspective on Foreign Policy”. Foreign Relations. Year 2. Issue 4. pp. 79-109.
-  Bokharaei, Ahmad; Alikhah, Fardin; Nabati-Shagel, Amin (2015). “Analysis of the Female Subject in the Discursive Space of Iranian Cinema: Case Discourse Analysis of the Films Leila, Do Zn, and Nader’s Separation from Simin.” Women in Culture and Art. Volume 7. Issue 1. pp. 17-36.
-  Hejazi, Seyed Nasrallah & Bahrami, Vahid. (2019). "Application of Laclau and Mouffe's Discourse Analysis Method in Political Science". Methodology of Humanities. Year 25. Issue 99. pp. 1-18.
-  Karimi, Shahnaz & Navabakhsh, Mehrdad. (2019). “Analyzing the concept of subject in discourse analysis approaches”. Iranian Social Development Studies. Year 11, Issue 2, pp. 7-19.
-  Kasraei, Mohammad Salar & Pouzesh Shirazi, Ali. (2009). “Laclau and Mouffe’s Discourse Theory as an Effective Tool in Understanding and Explaining Political Phenomena.” Politics. Volume 39, Issue 3. pp. 339-360.
-  Mansouri, Abdel Nour (2022). “The Reality of Reconciliation in Lebanon Through the Film Case No. 23.” Al-Baheth Journal for Academic Studies. Volume 9, Issue 1, pp. 926-947.
-  Mirzaei, Faramarz & Shairi, Hamidreza (02/26/2023). “East and West: The delineation of Jahan’s character with the smudges of a faded film.” Nashsthaha series of film reviews (2). Tehran: Daneshgah Teacher Education.
-  Moghaddam, Mohammad Taqi. (2011). "The Theory of Discourse Analysis of Laclau and Mouffe and Its Critique". Sociocultural Knowledge. Year 2, Issue 2. pp. 91-124.
-  Moradi, Kamran (2017). “Cultural Criticism Based on Althusser’s Theory of Ideology: Examining the Relationship between Ideology and Culture”. Proceedings of the First National Conference on Criticism of Humanities Texts and Books. pp. 21-34.
-  Sadr Hashemi, Seyyed Mohammad. (2013). Lebanese Society and Culture. Tehran: Al-Hoda.
-  Sadraei, Roqiyeh & Sadeghi, Masoumeh. (2018). “Analysis of Nationalist Discourse in Ahmad Shamloo’s Poems Based on the Discourse Analysis Theory of Laclau and Mouffe”. Literary Text Research. Year 22. Issue 75. pp. 175-206.
-  Tajik, Mohammad Reza. (2003). "Post-Marxism as narrated by Laclau and Mouffe". Goftman. Issue 9. pp. 11-34.
-  Tajik, Mohammad Reza. (2018). “A Reflection on the Possibility of the Political Subject with Attention to Ernesto Laclau’s Theory.” Political and International Approaches. Volume 10. Issue 3. pp. 52-73.

  • تاريخ الاستلام 05 سبتمبر 2024
  • تاريخ المراجعة 16 يناير 2025
  • تاريخ القبول 13 إبريل 2025