واکاوی تطبیقی هجو و هزل در شعر سوزنی سمرقندی و ابن الرومی: تحلیلی از فرم و محتوا

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 دانشگاه شیراز
2 بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز
10.22034/iaall.2025.513792.2995
المستخلص
ادبیات تطبیقی بر اساس مهمترین هدف خود می‎کوشد خاستگاه مهمترین اندیشه‌های بشری را بیابد و خویشاوندی و همپیوندی فرهنگ های انسانی را با وجود همه اختلافاتی که در نحوه بیان آنها وجود دارد، نشان دهد. در ادبیات معمولا از دو صناعت یا تمهید هزل و هجو به منظور تحقیر، تمسخر و پست و ناخوشایند شمردن سوژه مورد توصیف، استفاده می کنند. شیوه به کارگیری این تمهید و مضامین به کار رفته در آن وجه دیگری از قرابت و همپیوندی این دو زبان را مشخص می کند. در ادبیات سنتی فارسی و عربی، سوزنی و ابن رومی به کاربرد گسترده این صناعت ادبی مشهورند. با توجه به تاثیر ادبیات عربی بر ادبیات فارسی و نگاه شاعران پارسی گو به مهارت های تکنیکی و بلاغی شاعران عرب، در این پژوهش کوشش می شود پیوندها، مشترکات و احیانا زاویه دید متفاوت این دو شاعر در مضمون پردازی و نحوه به کارگیری این اسلوب هنری از نظر فرم و محتوا بررسی شود. سوزنی و ابن رومی در پردازش هجو و هزل بیش از همه در جستجوی سازواری میان تصاویر ناسازگارند و بدین طریق زبان و تصاویر ساخته شده را برای مخاطب ناآشنا می سازند. تمهیدات ادبی پر کاربرد آنها اغلب یکسان است با این همه تکنیک ها و مضامین متفاوت و منحصر به فرد نیز در آثار آنها فراوان است که برآمده از عواملی چون نبوغ، سبک فردی، سنت های ادبی و شرایط اجتماعی و محیطی خاص هر یک از آنهاست.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

واکاوی تطبیقی هجو و هزل در شعر سوزنی سمرقندی و ابن الرومی: تحلیلی از فرم و محتوا

المؤلفون Persian

صادق ابراهیمی کاوری 1
جواد دهقانیان 2
1 Shiraz university
2 persian language and literature department Shiraz university
المستخلص Persian

ادبیات تطبیقی بر اساس مهمترین هدف خود می‎کوشد خاستگاه مهمترین اندیشه‌های بشری را بیابد و خویشاوندی و همپیوندی فرهنگ های انسانی را با وجود همه اختلافاتی که در نحوه بیان آنها وجود دارد، نشان دهد. در ادبیات معمولا از دو صناعت یا تمهید هزل و هجو به منظور تحقیر، تمسخر و پست و ناخوشایند شمردن سوژه مورد توصیف، استفاده می کنند. شیوه به کارگیری این تمهید و مضامین به کار رفته در آن وجه دیگری از قرابت و همپیوندی این دو زبان را مشخص می کند. در ادبیات سنتی فارسی و عربی، سوزنی و ابن رومی به کاربرد گسترده این صناعت ادبی مشهورند. با توجه به تاثیر ادبیات عربی بر ادبیات فارسی و نگاه شاعران پارسی گو به مهارت های تکنیکی و بلاغی شاعران عرب، در این پژوهش کوشش می شود پیوندها، مشترکات و احیانا زاویه دید متفاوت این دو شاعر در مضمون پردازی و نحوه به کارگیری این اسلوب هنری از نظر فرم و محتوا بررسی شود. سوزنی و ابن رومی در پردازش هجو و هزل بیش از همه در جستجوی سازواری میان تصاویر ناسازگارند و بدین طریق زبان و تصاویر ساخته شده را برای مخاطب ناآشنا می سازند. تمهیدات ادبی پر کاربرد آنها اغلب یکسان است با این همه تکنیک ها و مضامین متفاوت و منحصر به فرد نیز در آثار آنها فراوان است که برآمده از عواملی چون نبوغ، سبک فردی، سنت های ادبی و شرایط اجتماعی و محیطی خاص هر یک از آنهاست.

الكلمات الرئيسية Persian

هزل و هجو
سوزنی سمرقندی
ابن الرومی
شعر عربی
شعر فارسی

-  ابن الرومی، (1998)، دیوان، شرح وتحقیق: عبدالامیر مهنا، بیروت، دار ومکتبة الهلال.

-  ابن منظور، محمد بن مکرم، (1980)، لسان العرب، تحقيق: عبدالله علي الکبير ومحمد أحمد حسب الله، القاهرة، دار المعارف.

-  احمد سلطانی، منیره (1370)، قصیده فنی، تهران، انتشارات کیهان.

-  اخوان ثالث، مهدی، (1374)، نقیضه ونقیضه‌سازان، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.

-  انوشه، حسن، ( 1376)، فرهنگنامه ادبی فارسی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد، سازمان چاپ و انتشارات.

-  البستانی، بطرس، (2019)، محیط المحیط، بیروت، مكتبة لبنان ناشرون.

-  پورنامداریان، تقی، (1381)، سفر در مه، تهران، نگاه.

-  حاوی، ایلیا، ( 1998)، فن الهجاء، بیروت، دار الثقافة.

-  حلبی، علی أصغر، (1377)، تاریخ طنز وشوخ طبعی در ایران وجهان اسلامی، تهران: انتشارات بهبهانی.

-  خوري، رئیف، (1951)، التعریف فی الأدب العربی، بیروت، لجنة التألیف المدرسی.

-  دهخدا، علی اکبر، (1377)، لغت‌نامه دهخدا، چ2، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

-  دودپوتا، ع.م، ( 1382)، تأثیر شعر عربی بر شعر فارسی، ترجمه: سیروس شمیسا، تهران، انتشارات صدای معاصر.

-  رضوان، هادی ( 1394 ) «الهجاء و بواعثه النفسية في شعر البوصيري»، تهران، مجلة الجمعية العلمية للغة العربية و آدابها، العدد 37.

-  زارع جیرهنده، سارا، وعلی اکبر باقری خلیلی(1395)، « شگردهای طنز پردازی در کتاب شلوارهای وصله‌دار» ، فصلنامه‌ علمی پژوهشی کاوش نامه، سال هفدهم، شماره33.

-  سوزنی سمرقندی، ( 1338)، دیوان، تصحیح و مقدمه: ناصرالدین شاه حسینی، تهران، انتشارات امیرکبیر.

-  شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1378)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات سخن.

-  ضیف، شوقی، ( بی تا)، العصر العباسی الثانی، ط 2، القاهرة، دارالمعارف.

-  غنیمی هلال، محمد،( 1373)،ادبیات تطبیقی، تهران، ترجمه:محمد غفرانی، امیرکبیر.

-  فروخ، عمر، (1981)، تاريخ الأدب العربي في الأعصر العباسية، ط2، بیروت، دار العلم للملایین.

-  فروزانفر، بدیع الزمان، (1387)، سخن  سخنوران، تهران، انتشارات خوارزمي.

-  المرزبانی، (1960)، معجم الشعراء، بیروت، دار احیاء الکتب العربیة.

-  الملائکة، نازک، (1992)، قضایا الشعر المعاصر، الطبعة الثامنة، بیروت، دار العلم للملایین.

-  موسوی گرمارودی، (1380)، درآمدی کوتاه بر طنز، هزل و هجو، تهران، انتشارات حوزه هنری.

-  نیکوبخت، ناصر، ( 1380)، هجو در شعر فارسی ، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

-  وهبه، مجدی و کامل المهندس، ( 1984)، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة و الأدب، الطبعة الثانیة، بیروت، مکتبة لبنان.

References

- Ibn al-Rumi, (1998), Diwan, annotated and edited by: Abd al-Amir Muhanna, Beirut, Dar wa Maktabat al-Hilal.

- Ibn Manzur, Muhammad ibn Mukarram, (1980), Lisan al-Arab, edited by: Abdullah Ali al-Kabir and Muhammad Ahmad Hasab Allah, Cairo, Dar al-Ma’arif.

- Ahmad Soltani, Monireh (1991), Qasideh Fanni (Technical Ode), Tehran, Kayhan Publications.

- Akhavan Sales, Mehdi, (1995), Naqizeh va Naqizeh-sazan (Parody and Parodists), Tehran, Elmi Farhangi Publications.

- Anousheh, Hassan, (1997), Farhangnameh Adabi Farsi (Persian Literary Encyclopedia), Tehran, Ministry of Culture and Islamic Guidance, Sazman-e Chap va Entesharat.

- Al-Bustani, Butrus, (2019), Muhit al-Muhit, Beirut, Maktabat Lubnan Nashirun.

- Pournamdarian, Taghi, (2002), Safar dar Meh (Journey in Fog), Tehran, Negah.

- Hawy, Ilya, (1998), Fann al-Hija’ (The Art of Satire), Beirut, Dar al-Thaqafa.

- Halabi, Ali Asghar, (1998), Tarikh-e Tanz va Shokhou-tab’i dar Iran va Jahan-e Eslami (History of Satire and Humor in Iran and the Islamic World), Tehran: Behbahani Publications.

- Khoury, Ra’if, (1951), Al-Ta’rif fi al-Adab al-Arabi (Definition in Arabic Literature), Beirut, Lajnat al-Ta’lif al-Madrasi.

- Dehkhoda, Ali Akbar, (1998), Loghatnameh Dehkhoda (Dehkhoda Dictionary), 2nd ed., Tehran, University of Tehran Press.

- Dodpota, A.M., (2003), Ta’sir-e She’r-e Arabi bar She’r-e Farsi (The Influence of Arabic Poetry on Persian Poetry), translated by: Sirus Shamisa, Tehran, Sedaye Moaser Publications.

- Rezvan, Hadi (2015) “Al-Hija’ wa Bawaeethahu al-Nafsiyah fi Shi’r al-Busiri (Satire and Its Psychological Motivations in the Poetry of al-Busiri),” Tehran, Majallat al-Jam’iyah al-Ilmiyah li al-Lugha al-Arabiyah wa Adabiha (Journal of the Scientific Society for Arabic Language and Literature), No. 37.

- Zare Jirehdeh, Sara, and Ali Akbar Bagheri Khalili (2016), “Shegerdhaye Tanzpardazi dar Ketab-e Shalvarhaye Vasle-dar (Humorous Techniques in the Book ‘Patched Trousers’),” Faslnameh Elmi-Pazhouheshi Kavoshnameh (Scientific Research Journal Kavoshnameh), Vol. 17, No. 33.

- Sozani Samarqandi, (1959), Diwan, corrected and introduced by: Nasser al-Din Shah Hosseini, Tehran, Amir Kabir Publications.

- Shafi’i Kadkani, Mohammad Reza, (1999), Sowar-e Khial dar She’r-e Farsi (Images of Imagination in Persian Poetry), 5th ed., Tehran, Sokhan Publications.

- Dayf, Shawqi, (n.d.), Al-Asr al-Abbasi al-Thani (The Second Abbasid Era), 2nd ed., Cairo, Dar al-Ma’arif.

- Ghanimi Hilal, Muhammad, (1994), Adabiyat-e Tatbiqi (Comparative Literature), Tehran, translated by: Mohammad Ghofrani, Amir Kabir.

- Farroukh, Omar, (1981), Tarikh al-Adab al-Arabi fi al-A’sur al-Abbasiyah (History of Arabic Literature in the Abbasid Eras), 2nd ed., Beirut, Dar al-Ilm lil-Malayin.

- Forouzanfar, Badiozzaman, (2008), Sokhan Sokhanvaran (The Words of Orators), Tehran, Kharazmi Publications.

- Al-Marzubani, (1960), Mu’jam al-Shu’ara’ (Dictionary of Poets), Beirut, Dar Ihya’ al-Kutub al-Arabiyah.

- Al-Mala’ika, Nazik, (1992), Qadaya al-Shi’r al-Mu’asir (Issues of Contemporary Poetry), 8th ed., Beirut, Dar al-Ilm lil-Malayin.

- Mousavi Garmaroudi, (2001), Dar’amadi Kutah bar Tanz, Hazl va Hajo (A Short Introduction to Satire, Mockery, and Lampoon), Tehran, Hozeh Honari Publications.

- Nikobakht, Nasser, (2001), Hajo dar She’r-e Farsi (Satire in Persian Poetry), Tehran, University of Tehran Press.

- Wahba, Majdi and Kamil al-Mohandis, (1984), Mu’jam al-Mustalahat al-Arabiyah fi al-Lugha wa al-Adab (Dictionary of Arabic Terms in Language and Literature), 2nd ed., Beirut, Maktabat Lubnan.

-  ابن الرومی، (1998)، دیوان، شرح وتحقیق: عبدالامیر مهنا، بیروت، دار ومکتبة الهلال.
-  ابن منظور، محمد بن مکرم، (1980)، لسان العرب، تحقيق: عبدالله علي الکبير ومحمد أحمد حسب الله، القاهرة، دار المعارف.
-  احمد سلطانی، منیره (1370)، قصیده فنی، تهران، انتشارات کیهان.
-  اخوان ثالث، مهدی، (1374)، نقیضه ونقیضه‌سازان، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.
-  انوشه، حسن، ( 1376)، فرهنگنامه ادبی فارسی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد، سازمان چاپ و انتشارات.
-  البستانی، بطرس، (2019)، محیط المحیط، بیروت، مكتبة لبنان ناشرون.
-  پورنامداریان، تقی، (1381)، سفر در مه، تهران، نگاه.
-  حاوی، ایلیا، ( 1998)، فن الهجاء، بیروت، دار الثقافة.
-  حلبی، علی أصغر، (1377)، تاریخ طنز وشوخ طبعی در ایران وجهان اسلامی، تهران: انتشارات بهبهانی.
-  خوري، رئیف، (1951)، التعریف فی الأدب العربی، بیروت، لجنة التألیف المدرسی.
-  دهخدا، علی اکبر، (1377)، لغت‌نامه دهخدا، چ2، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
-  دودپوتا، ع.م، ( 1382)، تأثیر شعر عربی بر شعر فارسی، ترجمه: سیروس شمیسا، تهران، انتشارات صدای معاصر.
-  رضوان، هادی ( 1394 ) «الهجاء و بواعثه النفسية في شعر البوصيري»، تهران، مجلة الجمعية العلمية للغة العربية و آدابها، العدد 37.
-  زارع جیرهنده، سارا، وعلی اکبر باقری خلیلی(1395)، « شگردهای طنز پردازی در کتاب شلوارهای وصله‌دار» ، فصلنامه‌ علمی پژوهشی کاوش نامه، سال هفدهم، شماره33.
-  سوزنی سمرقندی، ( 1338)، دیوان، تصحیح و مقدمه: ناصرالدین شاه حسینی، تهران، انتشارات امیرکبیر.
-  شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1378)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات سخن.
-  ضیف، شوقی، ( بی تا)، العصر العباسی الثانی، ط 2، القاهرة، دارالمعارف.
-  غنیمی هلال، محمد،( 1373)،ادبیات تطبیقی، تهران، ترجمه:محمد غفرانی، امیرکبیر.
-  فروخ، عمر، (1981)، تاريخ الأدب العربي في الأعصر العباسية، ط2، بیروت، دار العلم للملایین.
-  فروزانفر، بدیع الزمان، (1387)، سخن  سخنوران، تهران، انتشارات خوارزمي.
-  المرزبانی، (1960)، معجم الشعراء، بیروت، دار احیاء الکتب العربیة.
-  الملائکة، نازک، (1992)، قضایا الشعر المعاصر، الطبعة الثامنة، بیروت، دار العلم للملایین.
-  موسوی گرمارودی، (1380)، درآمدی کوتاه بر طنز، هزل و هجو، تهران، انتشارات حوزه هنری.
-  نیکوبخت، ناصر، ( 1380)، هجو در شعر فارسی ، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
-  وهبه، مجدی و کامل المهندس، ( 1984)، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة و الأدب، الطبعة الثانیة، بیروت، مکتبة لبنان.
References
- Ibn al-Rumi, (1998), Diwan, annotated and edited by: Abd al-Amir Muhanna, Beirut, Dar wa Maktabat al-Hilal.
- Ibn Manzur, Muhammad ibn Mukarram, (1980), Lisan al-Arab, edited by: Abdullah Ali al-Kabir and Muhammad Ahmad Hasab Allah, Cairo, Dar al-Ma’arif.
- Ahmad Soltani, Monireh (1991), Qasideh Fanni (Technical Ode), Tehran, Kayhan Publications.
- Akhavan Sales, Mehdi, (1995), Naqizeh va Naqizeh-sazan (Parody and Parodists), Tehran, Elmi Farhangi Publications.
- Anousheh, Hassan, (1997), Farhangnameh Adabi Farsi (Persian Literary Encyclopedia), Tehran, Ministry of Culture and Islamic Guidance, Sazman-e Chap va Entesharat.
- Al-Bustani, Butrus, (2019), Muhit al-Muhit, Beirut, Maktabat Lubnan Nashirun.
- Pournamdarian, Taghi, (2002), Safar dar Meh (Journey in Fog), Tehran, Negah.
- Hawy, Ilya, (1998), Fann al-Hija’ (The Art of Satire), Beirut, Dar al-Thaqafa.
- Halabi, Ali Asghar, (1998), Tarikh-e Tanz va Shokhou-tab’i dar Iran va Jahan-e Eslami (History of Satire and Humor in Iran and the Islamic World), Tehran: Behbahani Publications.
- Khoury, Ra’if, (1951), Al-Ta’rif fi al-Adab al-Arabi (Definition in Arabic Literature), Beirut, Lajnat al-Ta’lif al-Madrasi.
- Dehkhoda, Ali Akbar, (1998), Loghatnameh Dehkhoda (Dehkhoda Dictionary), 2nd ed., Tehran, University of Tehran Press.
- Dodpota, A.M., (2003), Ta’sir-e She’r-e Arabi bar She’r-e Farsi (The Influence of Arabic Poetry on Persian Poetry), translated by: Sirus Shamisa, Tehran, Sedaye Moaser Publications.
- Rezvan, Hadi (2015) “Al-Hija’ wa Bawaeethahu al-Nafsiyah fi Shi’r al-Busiri (Satire and Its Psychological Motivations in the Poetry of al-Busiri),” Tehran, Majallat al-Jam’iyah al-Ilmiyah li al-Lugha al-Arabiyah wa Adabiha (Journal of the Scientific Society for Arabic Language and Literature), No. 37.
- Zare Jirehdeh, Sara, and Ali Akbar Bagheri Khalili (2016), “Shegerdhaye Tanzpardazi dar Ketab-e Shalvarhaye Vasle-dar (Humorous Techniques in the Book ‘Patched Trousers’),” Faslnameh Elmi-Pazhouheshi Kavoshnameh (Scientific Research Journal Kavoshnameh), Vol. 17, No. 33.
- Sozani Samarqandi, (1959), Diwan, corrected and introduced by: Nasser al-Din Shah Hosseini, Tehran, Amir Kabir Publications.
- Shafi’i Kadkani, Mohammad Reza, (1999), Sowar-e Khial dar She’r-e Farsi (Images of Imagination in Persian Poetry), 5th ed., Tehran, Sokhan Publications.
- Dayf, Shawqi, (n.d.), Al-Asr al-Abbasi al-Thani (The Second Abbasid Era), 2nd ed., Cairo, Dar al-Ma’arif.
- Ghanimi Hilal, Muhammad, (1994), Adabiyat-e Tatbiqi (Comparative Literature), Tehran, translated by: Mohammad Ghofrani, Amir Kabir.
- Farroukh, Omar, (1981), Tarikh al-Adab al-Arabi fi al-A’sur al-Abbasiyah (History of Arabic Literature in the Abbasid Eras), 2nd ed., Beirut, Dar al-Ilm lil-Malayin.
- Forouzanfar, Badiozzaman, (2008), Sokhan Sokhanvaran (The Words of Orators), Tehran, Kharazmi Publications.
- Al-Marzubani, (1960), Mu’jam al-Shu’ara’ (Dictionary of Poets), Beirut, Dar Ihya’ al-Kutub al-Arabiyah.
- Al-Mala’ika, Nazik, (1992), Qadaya al-Shi’r al-Mu’asir (Issues of Contemporary Poetry), 8th ed., Beirut, Dar al-Ilm lil-Malayin.
- Mousavi Garmaroudi, (2001), Dar’amadi Kutah bar Tanz, Hazl va Hajo (A Short Introduction to Satire, Mockery, and Lampoon), Tehran, Hozeh Honari Publications.
- Nikobakht, Nasser, (2001), Hajo dar She’r-e Farsi (Satire in Persian Poetry), Tehran, University of Tehran Press.
- Wahba, Majdi and Kamil al-Mohandis, (1984), Mu’jam al-Mustalahat al-Arabiyah fi al-Lugha wa al-Adab (Dictionary of Arabic Terms in Language and Literature), 2nd ed., Beirut, Maktabat Lubnan.
المجلد 21، العدد 76
الصيف 2025
الصفحة 231-263

  • تاريخ الاستلام 24 مارس 2025
  • تاريخ المراجعة 17 مايو 2025
  • تاريخ القبول 29 يونيو 2025