تحليل خطب معاوية بعد اغتيال عثمان حتى توقيع اتفاقية الصلح مع الامام الحسن (عليه السلام) في ضوء نظرية فوكو في تحليل الخطاب

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 Dr. Marzie Abad-Associate Professor-Department of Arabic Language and Literature-Dr. Ali Shariati-Faculty of Letters and Humanities- Ferdowsi University of Mashhad –Mashhad-Iran
2 Kowsar Tavakkoli Quchani, PhD student of Arabic language and literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad
10.22034/iaall.2025.453143.2902
المستخلص
تتناول هذه الدراسة خطب معاوية بن أبي سفيان منذ اغتيال عثمان حتى الصلح مع الإمام الحسن (عليه السلام) في ضوء تحليل فوكو لخطاب السلطة. فقد اعتبر السلطة ظاهرة غير مرئية توجد في علاقات غير متكافئة وتعزز نفسها من خلال سياسات وضوابط محددة. وبما أن هناك عبراً مهمة في الدراسات التاريخية التحليلية وبما أنّ مقتل عثمان وبداية خلافة الامام علي (عليه السلام) يعتبران نقطتين مفصليتين في تاريخ الاسلام، يمكن أن توفر هذه الدراسة رؤیة جدیدة للأحداث. ففي هذا الوقت استطاع معاوية أن يستميل رأي الشاميين للقتال مع أمير المؤمنين ويورد نفسه بجدية في الخطاب السياسي الإسلامي. وتظهر خطبه في ذلك الوقت أنه تمكن من الوصول إلى هدفه دون أن يشك فيه الشاميون وفي النهاية استطاع علي استفزازهم وإثارتهم علي الامام عليه‌السلام باستخدام خطاب وسياسة خاصة. واخترنا لهذا البحث منهج الوصفي التحليلي وقد تم أيضًا استخدام التحليل الإحصائي حيث درسنا فيه خطب معاوية في الفترة التي تلت اغتيال عثمان إلى ما قبل توقيع معاهدة السلام مع الامام الحسن عليه السلام على أساس تحليل الخطاب عند فوكو وأساليبه في رصد الخطاب. وتظهر نتائج البحث أن معاوية، بالإضافة إلى أسلوب المنع من الكلام، استخدم مظاهر الميل الي الحق التي تتناسب وخطاب بني أمية في الشام وتفسير القرآن بالرأي وبطريقة خاصة فقد استخدم أسلوب العقل ضد الجنون أو النفس ضد الآخرين، وبتعميق العداوة بين الجبهتين وصل إلى هدفه.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

بررسی خطبه‌های معاویه بعد از قتل عثمان تا عقد صلحنامه با امام حسن علیه السلام برمبنای تحلیل گفتمان فوکو

المؤلفون Persian

مرضیه آباد 1
كوثر توکلی قوچانی 2
1 دانشیار گروه زبان وادبیات عربی – دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر شریعتی- دانشگاه فردوسی مشهد – مشهد – ایران
2 كوثر توكلي قوچاني ، دانشجوي دكتري گروه زبان و ادبيات عربی، دانشكده ادبيات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد
المستخلص Persian

پژوهش حاضر خطبه‌های معاویه پس از قتل عثمان تا صلح با امام حسن علیه‌السلام را بر پایه‌ی تحلیل گفتمان قدرت فوکو مورد بررسي قرار مي‌دهد. وی قدرت را پدیده‌ای ناپیدا می‌دانست که در روابط نابرابر وجود دارد و به وسیله‌‌ی سیاست و نظارت‌هایی خاص، خود را تقویت می‌نماید. نظر به این که در بررسی‌های تحلیلی- تاریخی درس‌های مهمی نهفته‌است و قتل عثمان و شروع خلافت امام علی علیه السلام نقطه‌ای حساس در تاریخ اسلام به حساب می‌آید؛ این نگاشته می‌‌تواند دید جدیدي نسبت به وقایع به دست دهد. در آن روزگار، معاويه توانست نظر شامیان را برای جنگ با امیر المومنین جلب کند و خود را به شکلی جدی وارد گفتمان سیاسی- اسلامی نماید. وي در اين دوره، خطبه‌هاي مهمي ايراد كرد كه بررسي‌ آنها نشان‌‌دهنده‌ي استفاده از گفتمان و سیاستی خاص است. وي با استفاده از همين گفتمان، توانست بدون زيرسوال رفتن از جانب شامیان به مقصود خود برسد و آنها را با خود همراه کند. در این پژوهش که به روش توصیفی – تحلیلی انجام انجام شده، با استعانت از تحلیل آماری خطبه‌های معاویه در بازه‌ی زمانی پس از قتل عثمان تا پیش از عقد صلح‌نامه با امام حسن عليه السلام، براساس تحلیل گفتمان فوکو و شیوه‌های نظارت گفتمانی وی مورد بررسي قرار گرفته‌است. نتايج برآمده از پژوهش نشان مي‌دهد که معاویه علاوه بر روش ممنوعیت گفتمان، استفاده از جلوه‌ی حقیقت‌مدارانه متناسب با گفتمان اموی شام، تفسیر به رای آیات قرآن، به شکلی خاص از روش عقل دربرابر دیوانگی یا خود در برابر دیگران بهره برده و با عمیق کردن دشمنی میان دو جبهه به مقصود خود رسیده‌است.

الكلمات الرئيسية Persian

خطبه
گفتمان فوکو
معاویه
قدرت
شام
كتابها
-  البلاذري، أحمد بن يحيى، (1417ق)، أنساب الأشراف، تحقيق: سهيل زكار ورياض الزركلي، بيروت، دار الفكر
-  تیلور، استفنی، (1397ش)، تحلیل گفتمان چیست؟، ترجمه‌: عرفان رجبی پور و پدرام منیعی، نشر نویسه پارسی، تهران
-  جعفریان، رسول، (۱۳۸۱ش)، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ج1، قم، انصاریان
-  دانیالی، عارف، (1393ش)، میشل فوکو؛ زهد زیبایی‌شناسانه به‌مثابه‌ی گفتمان ضد دیداری، تهران، تیسا
-  دریفوس، هیوبرت و رابینو، پل، (1376ش) ،میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هرمونوتیک، ترجمه‌: حسین بشریه، تهران، نشر نی
-  فوكو، ميشل، (1378ش)، نظم گفتار، ترجمه‌: باقر پرهام، تهران، آگاه
- فوكو، ميشل، (1378ش)، مراقبت و تنبيه تولد زندان، ترجمه‌: نيكو سرخوش و افشين جهانديده، تهران، نشر ني
- فوكو، ميشل، (1398ش)، باید از جامعه دفاع کرد: درس گفتارهای کلژ دوفرانس، ترجمه‌: رضا نجف‌زاده، تهران، اختران
-  فوكو، ميشل، (1396ش)، تئاتر فلسفه: گزیده‌ای از درس گفتارها، کوتاه‌نوشت‌ها، گفت‌وگوها و ...، ترجمه‌: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران، نشر نی
-  قهرمانی، مریم، (1392ش)، ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان: رویکرد نشانه‌شناختی، تهران، بی‌نا
-  صفوت، احمد زكي، (دت)، جمهرة الخطب في العصور العربية الزاهرة، ج1، بيروت1، مكتبة العلمية
-  صلح‌جو، علی، (1377ش)، گفتمان و ترجمه، تهران، نشر مرکز
-  ضيمران، محمد، (1387ش)، ميشل فوكو: دانش و قدرت، تهران، هرمس
-  المسعودی، علی بن الحسین، (1425ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، المجلد الثالث، صیدا-بیروت، المکتبة العصریة
-  مشکور، محمدجواد، (1379ش) ،تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلامی، چاپ ششم، تهران، انتشارات اشراقی
-  مکاریک، ایرنا ریما، (1383ش)، دانش‌نامه‌ی نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمه‌: مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه
-  میلز، سارا، (1397ش)، گفتمان، ترجمه: موسسه‌ی خط ممتد اندیشه، بی‌مک، نشر نشانه
-  هوراکس، کریس، (1387ش)، فوکو: قدم اول، ترجمه‌: پیام یزدانجو، تهران، پردیس دانش
-  یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز، (1389ش)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه‌: هادی جلیلی، تهران، نشر نی
مجلات
-  فرامرزی و دیگران (1397ش) “چهره‌های جنون؛ از فوکو به ابن حبیب نیشابوری”، دو فصلنامه‌‌ی شناخت، 79 دانشگاه شهيد بهشتي، دانشكده ادبيات و علوم انساني، (از ص 75 تا ص 107)
-  محمدبیگی، سپیده و کلانتری، عصمت (1396ش) «تاثیر اوضاع اجتماعی مردم دمشق در اطاعت پذیری از یزید بن معاویه»، دانشكده ادبيات و علوم انساني - دانشگاه اصفهان، (از ص 83 تا ص101)
references
Books
-  Al-Baladhuri, Ahmad bin Yahya. (1996). Ansab al-Ashraf [Lineage of the Nobles]. Edited by: Suhayl Zakar and Riyad al-Zirkili. Beirut: Dar al-Fikr.
-  Taylor, Stephanie. (2018). What is Discourse Analysis?. Translated by: Irfan Rajabipour and Padram Maneei. Tehran: Naviseh Parsi.
-  Jafarian, Rasul. (2002). The Intellectual and Political Life of the Shiite Imams, Peace Be Upon Them. Vol. 1. Qom: Ansarian.
-  Daniali, Aref. (2014). Michel Foucault; Aesthetic Asceticism as Anti-Visual Discourse. Tehran: Tisa.
-  Dreyfus, Hubert, and Rabinow, Paul. (1997). Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics. Translated by: Hossein Bashiriyeh. Tehran: Nashr-e Ney.
-  Foucault, Michel. (1999). The Order of Discourse. Translated by: Baqir Parham. Tehran: Agah.
-   Foucault, Michel. (1999). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Translated by: Niku Sarkhosh and Afshin Jahandideh. Tehran: Nashr-e Ney.
-   Foucault, Michel. (2019). Society Must Be Defended: Lectures at the Collège de France. Translated by: Reza Najafzadeh. Tehran: Akhtaran.
-  Foucault, Michel. (2017). Theatre of Philosophy: A Selection of Lectures, Short Writings, Interviews, etc.. Translated by: Niku Sarkhosh and Afshin Jahandideh. Tehran: Nashr-e Ney.
-  Ghahremani, Maryam. (2013). Translation and Critical Discourse Analysis: A Semiotic Approach. Tehran: Bina.
-  Safwat, Ahmad Zaki. (n.d.). Jamharat al-Khutab fi al-'Usur al-'Arabiyya al-Zahira [A Collection of Orations from the Flourishing Arab Ages]. Vol. 1. Beirut: Al-Maktaba al-'Ilmiyya.
-  Solhjoo, Ali. (1998). Discourse and Translation. Tehran: Nashr-e Markaz.
-  Zimran, Mohammad. (2008). Michel Foucault: Knowledge and Power. Tehran: Hermes.
-  Al-Mas'udi, Ali bin al-Husayn. (2004). Muruj al-Dhahab wa Ma'adin al-Jawhar [The Meadows of Gold and Mines of Gems]. Volume 3. Sidon-Beirut: Al-Maktaba al-'Asriyya.
-  Mashkoor, Mohammad Javad. (2000). The History of Shiism and Islamic Sects. 6th Edition. Tehran: Eshraghi Publications.
-  Makaryk, Irena Rima. (2004). Encyclopedia of Contemporary Literary Theory. Translated by: Mehran Mohajer and Mohammad Nabavi. Tehran: Agah.
-  Mills, Sara. (2018). Discourse. Translated by: The Extended Line of Thought Institute. Place not indicated: Nashr-e Neshaneh.
-  Horrocks, Chris. (2008). Foucault: A Graphic Guide. Translated by: Payam Yazdanjou. Tehran: Pardis-e Danesh.
-  Jørgensen, Marianne, and Phillips, Louise. (2010). Discourse Analysis as Theory and Method. Translated by: Hadi Jalili. Tehran: Nashr-e Ney.
Articles
-  Faramarzi et al. (2018). "Faces of Madness; From Foucault to Ibn Habib al-Naysaburi". Shenakht Journal, No. 79, Shahid Beheshti University, Faculty of Literature and Humanities, (pp. 75-107).
-  Mohammadbigi, Sepideh and Kalantari, Esmat. (2017). "The Impact of the Social Conditions of the People of Damascus on Obedience to Yazid bin Mu'awiyah". Faculty of Literature and Humanities - University of Isfahan, (pp. 83-101).
المجلد 21، العدد 76
الصيف 2025
الصفحة 176-200

  • تاريخ الاستلام 23 مايو 2024
  • تاريخ المراجعة 17 مايو 2025
  • تاريخ القبول 28 يوليو 2025