از بازتاب تا بازآفرینی: تحلیل گفتمان ترجمه فارسی رمان القندس

ترجمه ادبی، به‌ویژه ترجمه رمان، فرآیندی فراتر از انتقال لغوی است و عرصه‌ای برای بازآفرینی معنا و بازسازی گفتمان در بستر زبان و فرهنگ دیگر را فراهم می‌کند. این پژوهش با بررسی ترجمه فارسی سید حمیدرضا مهاجرانی از رمان «القندس» نوشته‌ی محمدحسن علوان، بر عاملیت مترجم و نقش او در شکل‌دهی گفتمان روایت تمرکز دارد. چارچوب نظری تحقیق، مدل تحلیلی حاتم و میسون است که با مؤلفه‌هایی چون تفصیل، تقلیل، عینی‌سازی، اسمی‌شدگی، تکرار، تغییر در عاملیت و تبدیل ساختار معلوم به مجهول یا بالعکس امکان تحلیل دقیق گفتمان را فراهم می‌سازد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها با روش بسامدگیری و استقراء تام از طریق نمونه‌گیری هدفمند جمع‌آوری شده‌اند؛ در مجموع، ۵۷۴۹ نمونه از مؤلفه‌های گفتمانی شناسایی شد که یافته‌ها نشان می‌دهد که مترجم با به‌کارگیری شیوه‌هایی مانند گسترش توصیفی، جاگذاری عناصر فرهنگی و تغییرات ساختاری، فضای متن مقصد را از نظر لحن و بار معنایی بازآفرینی کرده است؛ به‌طوری که هویت متن ترجمه‌شده در برخی موارد تفاوت‌های ملموسی با متن اصلی دارد. این نتایج نشان‌دهنده نقش فعال مترجم نه به عنوان یک انتقال‌دهنده صرف بلکه به عنوان بازآفرین متن است و بر اهمیت عاملیت او در ترجمه تأکید دارد.