دراسة المعايير لعلاقة الدعوى بالشاهد في الاستدلال اللغوي (الجزء الثاني: المعاییر الواجبة/اللزوميّة، التساويّة، الاستقلاليّة، السنخيّة، التزامنیّة)

معصومی کله لو, امیر صالح

doi:10.22034/iaall.2026.544430.3063

دراسة المعايير لعلاقة الدعوى بالشاهد في الاستدلال اللغوي (الجزء الثاني: المعاییر الواجبة/اللزوميّة، التساويّة، الاستقلاليّة، السنخيّة، التزامنیّة)

المقالات الجاهزة للنشر

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلف

امیر صالح معصومی کله لو

گروه زبان و ادب عربی دانشگاه اصفهان

10.22034/iaall.2026.544430.3063

المستخلص

إنّ الاستدلال القائم على الشاهد (الاستشهاد) من أکثر أسالیب الاحتجاج شيوعاً في تراث اللسانيّات العربيّة. وقد یمتاز الاستشهاد ـ وهو في جوهره ضرب من الاستقراء الناقص ـ بسهولته وبساطته، وهذا بالمقارنة مع سائر طرق إثبات المسائل كالقیاس العقليّ المنطقيّ، والتمثیل، إذ یکفي لإظهار صدق دعوى أو كذبها أن یُحیل إلى نموذج من اللسان العربيّ، ويعرض ذلك النموذج کشاهد ومرجع لغويّ یُحتجّ به في تأييد تلك الدعوى أو ردّها. وكذلك، فإنّ هذا النمط من الاستدلال لما فيه من التلاقي والانسجام مع الطابع النقليّ للعلوم اللسانیة، کان أکثر قبولاً ورواجاً من الطرق الأخرى ذات الطابع العقليّ. ومع ذلك، فلیس الاستشهاد بمنأى عن مظانّ المغالطة، إذ قد یؤدّي، عند ضعف الشاهد أو عدم تناسبه مع الدعوى أو بفقدان بعض الشروط الأخرى، إلى نتائج خاطئة، بل قد یفضي إلى وهن أو بطلان في بنیان الاستدلال. وقد جاء هذا البحث، متوخّياً المنهجَ الوصفيّ - التحليليّ، ومتأمّلاً في جملة من الشواهد الواردة في المصنّفات التفسيريّة واللغويّة والنحويّة، ومعتمداً كذلك على أقوال اللغويين المسلمين وآرائهم، ليستخرج ويُحلّل خمسة معاییر أساسیّة في علاقة الدعوى بالشاهد: ١. «اللزوميّة» (أصل ارتباط الدعوى بالشاهد)؛ ٢. «التساويّة» (أصل تكافؤ الدعوى والشاهد في الدلالة)؛ ٣. «الاستقلاليّة» (أصل استغناء الشاهد في الفهم، وعدم ابتنائه على الدعوى)؛ ٤. «السنخيّة» (أصل تجانس مغرس الدعوى مع الشاهد)؛ 5. التزامنيّة (أصل التناسب الزمنيّ بين الدعوى والشاهد).

الكلمات الرئيسية

الاستدلال بالشاهد (الاستشهاد)

اللزوميّة

التساويّة

الاستقلاليّة

السنخيّة و التزامنیّة

عنوان المقالة Persian

واکاوی معیارهای رابطهٔ «ادعا» و «شاهد» در استدلال‌های زبانی (بخش دوم: معیارهای بایسته/لزومیّت، تساویّت، استقلالیّت، سنخیّت، تزامنیّت)

المؤلف Persian

امیر صالح معصومی کله لو

گروه زبان و ادب عربی دانشگاه اصفهان

المستخلص Persian

استدلال مبتنی بر شاهد (استشهاد) از پربسامدترین شیوه‌های احتجاج در سنّت زبان‌شناسی عربی است. استشهاد، که در واقع نوعی استقرای ناقص است، در مقایسه با شیوه‌های دیگر اثبات مسئله چون قیاس‌های عقلی-منطقی و تمثیل، از روند ساده‌تر و آسان‌تری استفاده می‌کند زیرا کافی است برای نشان دادن صدق یا کذب یک ادعا به نمونه‌‌ای از زبان عربی ارجاع دهد و آن را به‌عنوان گواه و پشتوانه‌ای زبانی در تأیید یا ردّ ادعای مطرح‌شده عرضه کند. همچنین، این شیوۀ ‌استدلال به سبب همگرایی و همسویی‌اش با ماهیّت نقلیِ دانش‌های زبانی، از روش‌های دیگر که عموماً ماهیتی عقل‌گرا دارند، مقبولیّت بیشتری دارد؛ با این همه،‌ استشهاد نیز از آسیب مغالطه به دور نیست و می‌تواند در صورت سستی شاهد یا بی‌تناسبی آن با ادعا، یا فقدان شرایطی دیگر، به نتیجه‌گیری‌های نادرست بینجامد و موجب سستی یا حتی بطلان بنیان استدلال گردد. این پژوهش با پیش‌گرفتن روش وصفی – تحلیلی، و با نگاه به موارد متعددی از استشهادهای مندرج در منابع تفسیری، لغوی، و نحوی، و نیز با اندیشه در سخنان و آراء زبان‌پژوهان مسلمان، به استخراج و واکاوی پنج معیار بایسته و ضروری در ارتباط میان ادعا و شاهد می‌پردازد: 1. «لزومیّت» (اصل ارتباط ادعا با شاهد)؛ 2. «تساویّت» (اصل هم‌ترازی ادعا با شاهد در دلالت)؛ 3. «استقلالیّت» (اصل خودبسندگی شاهد در فهم و عدم ابتنای آن بر ادعا)؛ 4. «سنخیّت» (اصل همگونی خاستگاه ادعا با شاهد)؛ 5. تزامنیّت (اصل تناسب زمانی میان شاهد و ادعا).

الكلمات الرئيسية Persian

استدلال به شاهد (استشهاد)

لزومیّت

تساویّت

استقلالیّت

سنخیّت و تزامنیّت