بلاغت در کشاکش زبان و اندیشه؛ تحلیل و نقد الگوواره‌های معرفتی عابد جابری در باز تعریف اندیشة بلاغی سکاکی

عابد جابری (1936م) از چهره‌های تأثیرگذارِ عرصة اندیشه با رویکرد انتقادی و نگاهی آسیب‌شناسانه نسبت‌به سنت و میراث عربی پروژة نظری و اپیستمولوژیکِ «نقد عقل عربی» را با هدف برساختن نظام فکری جدیدی بر گفتمان عربی تطبیق داده‌است. این متفکر مراکشی با روشی معرفت‌شناسانه و با کاربست الگوهای نظام معرفتی مدرن (غیر بومی) سعی در بازسازی گفتمان‌های حاکم بر میراث عربی دارد. بر این اساس، با شناسایی ساختارهای قوام دهندة فکر با دو روش گسست و پیوست، میراث را باز تعریف می‌کند. دانش بلاغت به‌عنوان یکی از علومِ عقلِ بیانی به‌دلیل جایگاهی که در تعیین انگاره-های شناختی داشته ذیل دو روش معرفتی ایشان قرار می‌گیرد. در این میان، جابری با تکیه بر عقل برهانی، جایگاه جدیدی برای اندیشة سکاکی (626 هـ) در حوزة فکر معاصر تعریف می‌کند تا جایی-که وی را نقطة تحول بلاغت می‌داند. حال، پژوهش پیش‌رو با این فرض که هدف اصلی جابری "باز تعریف و باز تأسیس" اندیشة بلاغی سکاکی است، با رویکرد کیفی و روش استقرائی کوشیده‌است تا تأثیرپذیری جابری از پارادایم‌های معرفتی را در باز تولید روش عقلانیت سکاکی نشان دهد. نتایج نشان داده‌است که به‌طور کلی هدف اصلی جابری در مواجهه با میراث بلاغی اصالت پیدا کردن ساختارهای معرفت‌شناسانه جدید و تغییر مدل عقلانیت در جهت بازسازی معناست. ایدة لزوم، مهم-ترین مواجهة او با سکاکی در همطرازی با ارسطو بوده‌است. در این راستا، از هرمنوتیک نسبی‌گرا، پارادایم عقل‌گرای انتقادی، پارادایم اثبات‌گرایی و دیگر آراء نظریه‌پردازان غربی الهام می‌گیرد. از نظر جابری، سکاکی با پیوند نظام گفتار با نظام عقل به‌دنبال رابطة علّیّت میان پدیده‌ها بوده تا فهم نوینی از بلاغت و به‌کارگیری درستِ عقل ارائه دهد. علاوه‌‌بر این، "مفتاح‌العلوم" را کتابی ادبی دارای وجه منطقی می‌داند؛ البته دغدغة اصلی او تعریفی جدید از منطق درونی "مفتاح" بود.