دراسة المعايير لعلاقة الدعوى بالشاهد في الاستدلال اللغوي (الجزء الأول: المعاییر الواجبة/الوثاقة)

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلف
گروه زبان و ادب عربی دانشگاه اصفهان
10.22034/iaall.2026.544428.3062
المستخلص
يُعرَّف «الشاهد» في المنهج اللغويّ العربيّ بأنّه نصّ وجيز -كآية قرآنية، حديث نبويّ، بيت شعر، قطعة نثر، مثل سائر، أو قول متکلّمٍ ما- يُستخدم لإثبات مشکلة أو ادعاء، خلافاً لـ«المثال» الذي یُتّخذ لإیضاح قاعدة أو حکم. يُعدّ الاستدلال بالشاهد (الاستشهاد)، إلی جانب الاستدلالات المنطقية المعروفة (القياس، التمثيل، والاستقراء)، من أنجع طرق الإثبات وأشهرها في الأبحاث اللغوية، ویختصّ بمعاییر صدقه الخاصّة، منها معايير واجبة لا مندوحة عن مراعاتها فإنّ الاستشهاد بشاهد غیر معتبر أو الاستشهاد بشاهد معتبر لکن في غیر موضعه سيؤدّي إلى نتائج مغلوطة، وقد ینقلب إلى قرينةٍ على وهن الدعوىٰ ووسيلةٍ لنقضها وإبطالها بدلاً من أن یکون ذریعةً لدعمها وإثباتها، فيكتسب الشاهد بذلك وظيفةً سلبيةً؛ ومنها معايير مندوبة يُستحسن اتباعها دون إلزام، فإهمالها لا يُبطل الاستدلال بل إنّما يضعّف من قوّته الإقناعية فحسب. هذا فإنّ قیمة الشاهد وضوابط الاستشهاد به تتجاوز إطار البحث اللغوي ولا تقتصر علی مجاله بل تمتدّ إلی مجالات أخری فيُنظر إلیه کأداة محورية في استنباط الأحكام الشرعية تارةً، وکتفسير النصوص الدینیة وغیر الدینیة أخری، وکإثبات المسائل الكلامية والعقدیة ثالثةً. یتبنّی هذا البحث، وهو الجزء الأول من جملة مقالات، المنهجَ الوصفي- التحليلي، برؤية نقدية لتقييم معاییرَ علمیّةٍ للشاهد المعتبر، مركّزاً في هذا السياق على معيار «الوثاقة»، مؤجلاً الحديث عن سائر المعايير إلى وقت آخر. إنّ الوثافة (كون الشاهد معتبراً من حیث السند والنصّ) هو الأساس الأوثق لصحة الشاهد، وما سواه من المعايير ينظر فيه بعد التحقق منه؛ غير أنّ كثيراً من الشواهد اللغوية لا تملك هذا المعيار، وهو ما يجعل إعادة النظر في تلك الشواهد أمراً مبرراً.
الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

واکاوی معیارهای رابطهٔ «ادعا» و «شاهد» در استدلال‌های زبانی (بخش نخست: معیارهای بایسته/وثاقت)

المؤلف Persian

امیر صالح معصومی کله لو
گروه زبان و ادب عربی دانشگاه اصفهان
المستخلص Persian

«شاهد» در سنت زبانشناسی عربی متنی خُرد و کوتاه (آیه‌ای از قرآن کریم، حدیث، شعر یا نثر فصیح، مَثَل، یا سخنی از گویشوران عادی) است و در مقابل «مثال» که جنبه‌‌ای ایضاحی دارد، برای اثبات یک مسئله/ادعا به کار گرفته می‌شود. احتجاج به «شاهد» (استشهاد)، در کنار استدلال‌های منطقی (قیاس، تمثیل)، از شیوه‌های شناخته‌شدۀ اثبات مطلوب/ادعا در بحث‌های زبانی است که معیارهای صدق خود را دارد. رعایت برخی از این معیارها «بایسته» است؛ چنانکه استفاده از شاهدی نامعتبر در یک استدلال زبانی، به استنتاج‌های مغالطه‌آمیز می‌انجامد، و گاه به‌جای اثبات یک ادعا، نشانه‌ای بر سستی آن یا حتی مستمسکی برای ابطال آن قرار می‌گیرد؛ بدین ترتیب ذکر شاهد کارکردی سلبی پیدا ‌می‌کند. از دیگر سو، رعایت برخی از معیارها «شایسته» است و نبود آنها تنها سبب ضعف استدلال ‌شده، به ابطال آن نمی‌انجامد. مسئلۀ شاهد و معیارهای صدق استشهاد تنها در مسائل زبانی اهمیّت نمی‌یابد چراکه شاهد ابزاری پربسامد در استنباط احکام فقهی و برداشت‌های تفسیری و اثبات گزاره‌های کلامی نیز به شمار می‌آید. این پژوهش که بخش نخست از چند جستار است، با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی انتقادی، به ارزیابی معیارهای علمی برای یک شاهد معتبر می‌پردازد و در این کار، نخست بر معیار بایستۀ «وثاقت» تمرکز کرده، سخن از معیارهای دیگر را به گاه دیگری وا می‌نهد. وثاقت (معتبر بودن سندی و متنی شاهد) بنیادی‌ترین معیار درستی یک شاهد است و معیارهای دیگر پس از احراز آن نگریسته می‌شوند؛ بااین‌حال، بسیاری از استشهادهای زبانی فاقد این معیارند؛ امری که لزوم بازنگری در استشهادها را موجه می‌سازد.

الكلمات الرئيسية Persian

زبان‌شناسی عربی
استدلال زبانی
استدلال به شاهد (استشهاد)
اعتبارسنجی استشهاد
وثاقت

المقالات الجاهزة للنشر، المقال المقبول
استمارة إلكترونية متاحة 07 August 2026

  • تاريخ الاستلام 31 أغسطس 2025
  • تاريخ المراجعة 06 يونيو 2026
  • تاريخ القبول 07 أغسطس 2026