از تسلیم تا عاملیت؛ کارکرد شناختی ـ گفتمانی واو ربّ در بازنمایی هژمونی دهر (مورد مطالعه: شعر جاهلی و اموی)

شعر جاهلی و به تبع آن اموی به‌مثابه میراثی بنیادین از جهان‌بینیِ عرب، دربردارنده شبکه‌ای پیچیده از استعاره‌های مفهومی است که در مرکز آن، کلان‌استعار "دهر" به‌عنوان نیرویی هژمونیک و سرنوشت‌ساز عمل می‌کند. پژوهش حاضر با هدف کشف رابطه دیالکتیکی میان این کلان‌استعاره و یکی از برجسته‌ترین شاخصه‌های سبکیِ خُرد، یعنی "واو ربّ" صورت گرفته است. پرسش اصلی آن است که این عنصر نحوی ـ سبکی چه کارکرد شناختی ـ گفتمانی در مواجهه با هژمونی استعاری دهر ایفا می‌کند. این پژوهش با رویکردی تلفیقی از زبان‌شناسی شناختی (نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون) و تحلیل گفتمان انتقادی (مدل سه‌بعدی فرکلاف) انجام شده است. جامعه مورد مطالعه، ابیات حاوی "واو ربّ" در دیوان شاعران شاخص جاهلی و اموی است که با نمونه‌گیری هدفمند و غربالگری مبتنی بر مضامین دهر، تقدیر و حسرت انتخاب شده‌اند. تحلیل داده‌ها در دو سطح شناختی (استخراج نگاشت‌های استعاری) و گفتمانی ـ انتقادی (تحلیل متن، فرآیند گفتمانی و فرآیند اجتماعی) نشان می‌دهد که "واو ربّ" صرفاً ابزاری برای بیان انفعال و تسلیم نیست، بلکه راهبردی پیچیده برای بازسازی عاملیتِ عاطفی و نمادینِ سوژه در برابر گفتمان مسلط تقدیر است. این عنصر سبکی، هم‌زمان سلطه استعاری دهر را بازتولید و طبیعی‌سازی می‌کند و با ایجاد فضایی از حسرتِ فعال، آرزویِ نمایشی و تصویرپردازی افراطی، زمینه‌ساز اشکالی از مقاومتِ درون‌ساخت (مانند قهرمان‌سازی، زیبایی‌شناسیِ رنج و تبدیل خاطره به اسطورۀ شخصی) می‌شود.