إعادة تقییم القیم الأخلاقیة في شعر المتنبي (قراءة نيتشوية لأصول مفاهيم الخير والشر في بعض أبیات المتنبي)

سنجش اخلاق، یکی از زمینه‌های اصلی فلسفۀ نیچه است. او اخلاق را زادۀ شرایط اجتماعی و تاریخی و انگیزه‌های روانی می‌داند. هرچند نیچه راستی را بسیار ارج می‌نهد و آن را والاترین و بنیادی‌ترین اصل اخلاقی می‌شمارد، ولی به بسیاری از ارزش‌های اخلاقی بدبین است و آن‌ها را به سختی نقد می‌کند؛ او بر این باور است که بسیاری از ارزش‌های نیک، با مقابل‌های بدِ خود، هم‌ریشه و هم‌راستایند؛ یعنی نه تنها که آبشخور، انگیزه و هدف‌شان یکی است، در پس بسیاری از آن‌ها غریزه‌هایی چون ترس، کینه و نفرت نهفته است. متنبی نیز در سروده‌های‌اش مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی را واکاوی می‌کند. او چون نیچه، شیفتۀ صداقت است و در پس بسیاری از ارزش‌های اخلاقی، انگیزه‌هایی متفاوت و متضادّ را -با آنچه می‌نمایند- می‌بیند. از این رو، در پژوهش پیش رو، سعی شده، بر اساس آراء نیچه دربارۀ اخلاق و با روشی توصیفی-تحلیلی، نگاه متنبی به اخلاق و ارزش‌های آن بررسی شود و و ریشه و انگیزه‌های‌ آن‌ها -از منظر او- واکاوی گردد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که متنبی در دل ارزش‌هایی چون «عفو»، «رحم» و «بخشش (جود)»، انگیزه‌هایی چون «خشونت‌ورزی»و «اعمال قدرت» می‌بیند. او -همچون نیچه- برخی از دوستی‌ها را برخاسته از احساس کهتری و کینه می‌شمارد و بر این باور است که ارزش «حلم» (بردباری، خردورزی)، از غریزۀ ترس برمی‌خیزد. متنبی چون نیچه، انگیزه‌ها و غرایزی چون کینه، زیرکی، خشم، نفرت، ترس، شور، میل به اعمال قدرت را جان و جوهر بسیاری از ارزش‌های اخلاقی می‌شمارد.