التحلیل النحوی ـ الدلالی لصیغة الجحد ومعادلها الفارسی فی ترجمات القرآن الکریم (ترجمات باینده، وفولادوند ومکارم نموذجا)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
علی حاجی خانی
استادیار گروه علوم قرآن وحدیث دانشگاه تربیت مدرس
چکیده
إن کلمة «الجحد» کلمة مغلقة فی اللغة والنحو لأن المعانی الواردة لها فی المعاجم وأیضا الصیغ التی سماها النحویون جحدا لا تجتمع إلا بصعوبة؛ وهذا أمر یزید من صعوبات عمل مترجمی القرآن الکریم. ثم إن الحصول علی معادل مناسب لهذه الصیغة أمر بالغ الصعوبة فی أکثر اللغات. تناولت هذه المقالة صیغة الجحد فی أشکالها الثلاثة: «ما کان الفاعل لیفعل» و«ما کان للفاعل أن یفعل» و«الأفعال المنفیة ب«لم» و«لما» للاهتداء إلی معادل مناسب لها فی اللغة الفارسیة ثم نقد ترجمات القرآن الکریم لبعض المترجمین منهم باینده، وفولادوند، ومکارم. ومن أهم النتائج التی توصل إلیها هذا البحث هی أن فی تحلیل صیغة الجحد لا بد من أن یتبع رأی «استرابادی» فی تعلق «ل» الجحود ومجرورها ب«مناسبا»، أو یُجعل «کان» تامة بمعنی ثبت، فعلی الرأی الأول تترجم بصیغ مثل: «فاعل را نشاید یا در شان فاعل نیست که چنین کند» وعلی الرأی الثانی تترجم بصیغ مثل: «فاعل چنان نیست که چنین کند». إن الأفعال المنفیة ب«لم» و«لما» یجب أن تترجم فی قیاس إلی حادثة أخری وفی زمن قبلها ویجب إتیان قید «هنوز» فی ترجمة الأفعال المنفیة ب«لما». ثم تحصل فی تقییم الترجمات أن فی وضع معادل مناسب لصیغة الجحد الأولی نجح «مکارم» ستین بالمئة وفی ترجمة الصیغة الثانیة نجح «فولادوند» خمسة وثمانین بالمئة، وفی الأفعال المنفیة ب«لم» فإن «فولادوند» قد نجح ثلاثة وثمانین بالمئة، وفی الأفعال المنفیة ب«لما» کان نجاح «مکارم» مئة بالمئة.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

کتابنامه
الف) عربی
قرآن کریم
ابن حاجب، عثمان بن عمر، الإیضاح فی شرح المفصل، محقق: عبدالله، ابراهیم محمد، ۲ جلد، نوبت چاپ 1، دمشق، سوریه: دار سعدالدین.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)، لسان العرب، محقق، مصحح: میردامادى، جمال‌الدین، ۱۵ جلد، بیروت: دار الفکر للطباعة و دار صادر.
ابن هشام، عبدالله بن یوسف، أوضح المسالک إلى ألفیة ابن مالک، محقق: عبدالحمید، محمد محیى‌الدین، ۴ جلد، نوبت چاپ 1، بیروت، لبنان: المکتبة العصریة.
استرآبادى، رضى‌الدین، محمد بن حسن (1384ش)، شرح الرضی على الکافیة، 4 جلد، چاپ 1، تهران: مؤسسة الصادق للطباعه و النشر.
بابتى، عزیزه فوال، المعجم المفصل فی النحو العربی، 2جلد، نوبت چاپ چاپ 1، لبنان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
برکات، ابراهیم ابراهیم، النحو العربی، ۵ جلد، نوبت چاپ 1، مصر، قاهره: دار النشر للجامعات.
حسینی زبیدی، محمد مرتضى (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، محقق، مصحح: على، هلالى و سیرى، على، ۲۰ جلد، بیروت: دارالفکر.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، محقق، مصحح: داوودى، صفوان عدنان، ۱ جلد، دمشق، بیروت: دار القلم ـ الدار الشامیة.
سمین، احمد بن یوسف (1414ق)، الدر المصون فى علوم الکتاب المکنون، محقق: صیره، احمد محمد، ۶ جلد، نوبت چاپ 1، لبنان، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى بکر، الأشباه و النظائر فی النحو، ۴ جلد، نوبت چاپ 2، لبنان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
صافى محمود بن عبد الرحیم (1418ق)، الجدول فی إعراب القرآن، قرن 14، نوبت چاپ ۴، دمشق، بیروت: دار الرشید مؤسسة الإیمان.
صفایى حائرى، على‏ (1381ش)، استاد و درس (صرف و نحو)، ۱ جلد، نوبت چاپ 1،  ایران، قم: لیلة القدر.
مصطفوى، حسن (1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۴ جلد، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطلوب، احمد، معجم المصطلحات البلاغیة و تطورها، 1جلد، نوبت چاپ 1، لبنان، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
المهدى، صلاح بن على، النجم الثاقب، شرح کافیة ابن الحاجب، محقق: حسن نبغه، محمد جمعه، ۲ جلد، نوبت چاپ 1، یمن، صنعا: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
نهر، هادى، النحو التطبیقی وفقا لمقررات النحو العربی فی المعاهد و الجامعات العربی، ۲ جلد،، نوبت چاپ 1، اربد، اردن: عالم الکتب الحدیث.
ب) مقالات
آسه؛ جواد (۱۳۹۰)، «درنگی در ساختار نحوی ما کان لیفعل و برگردان آن در ترجمه‌های فارسی قرآن کریم»؛ مجلة ترجمان وحی؛ شماره ۲۹، صص 68-۵۴.
شکرانی، رضا؛ کیانی، زهره (۱۳۹۲)، «بررسی لام جحود در قرآن و برابریابی فارسی آن»، فنون ادبی، ادبیات و زبان‌ها، شماره ۸، صص 153-141.
غریبی، افسانه (۱۳88)، مجله دستور، شماره ۵، صص 171-179.

  • تاریخ دریافت 24 شهریور 1395
  • تاریخ بازنگری 13 آذر 1395
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1395