دلالات الصور المتراسلة في مجموعة «ليل الغرباء» لغادة السمان

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلف
خداداد بحري
استاديار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه خليج فارس
المستخلص
إنّ الفنون البيانية خير وسيلة في أيدي الأديب ليصوّر ما في ضميره، فيربط بها بين أمور عدّة، لا علاقة بينها في الظاهر. وتراسل الحواس من أبرز مظاهرها حيث يُبنى غالباً على أساس الاستعارة المکنية والتشبيه. يمزج الأديب في هذا النوع من التعبير بين مدرکات الحواس، فيصف بعضها بصفات غيرها أو يصف الأمور المعنوية بما يختص بالحواس الظاهرة، حينما يسعفه هذا الامتزاج في بيان أغراضه. ترمي هذه المقالة إلى دراسة الصور المتراسلة في مجموعة «ليل الغرباء» للکاتبة والشاعرة السورية غادة السمان للوقوف على کيفية استخدام هذا الضرب من التعبير في مجموعتها القصصية.
استعان الباحث في هذه الدراسة بالمنهج الوصفي ـــــ التحليلي، وقد توصّل إلى نتائج أهمّها أنّ غادة السمان أبدعت في الصور المتراسلة، حينما صعب عليها التعبير عن أغراضها بالتعابير الحقيقية، فأخذت التراسل طريقاً للتعبير عمّا في نفسها، لا تصنّعاً، ولا تکلّفاً. إنّها في إبداع هذا النوع من التعبير، تصطفي لحاسة تَبني عليها التراسل أنسب حاسة للامتزاج، وتختار منها أقرب الأوصاف، کما توصّل الباحث أيضاً إلى أنّ الصور المتراسلة وغيرها من الصور الحقيقية والمجازية جاءت متّسقة، وهي تتعاون معاً لإيصال المعاني التي قصدتها الکاتبة، بحيث لا تتمّ المعاني والأوصاف بدونها.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

دلالت‌های تصویرپردازی‌های حس‌آمیخته در مجموعه داستان‌های «لیل الغرباء» اثر غادة السمان

المؤلف Persian

خداداد بحری
استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس
المستخلص Persian

حس‌آمیزی از بارزترین جلوه‌های بلاغت است که غالباً بر اساس استعارة مکنیه و تشبیه بنا می‌شود. در این فن بلاغی، ادیب حواس را در هم می‌آمیزد و برخی مدرکات مربوط به یک حس را با صفت‌های متعلق به حواس دیگر وصف می‌نماید یا امور معنوی را با چیزی وصف می‌کند که به حواس ظاهری اختصاص دارد. این مقاله با به‌کارگیری روش وصفی ـ تحلیلی در پی آن است که تصویرهای حس‌آمیخته را در مجموعه داستان‌های لیل الغرباء (شام غریبان) اثر غادة السمان، بانوی نویسنده و شاعر سوری بررسی نماید تا چگونگی به‌کارگیری این نوع تعبیر مجازی را در مجموعه داستان یادشده مشخص سازد.
نتایج نشان می‌دهد غادة السمان زمانی به ابداع تصویرهای حس‌آمیخته اقدام نموده که بیان اغراض موردنظرش با تعبیرات حقیقی دشوار بوده‌است. وی در آفرینش این نوع تعابیر، برای حسی که مبنای حس‌آمیزی قرار می‌دهد، مناسب‌ترین حس را برای درآمیختن انتخاب می‌کند و از میان اوصاف آن، نزدیک‌ترین صفت را برای رساندن مقصود خویش بر‌می‌گزیند. نویسنده همچنین به این نتیجه رسیده که تصویرهای حس‌آمیخته و دیگر تصویرهای حقیقی و مجازی به شکلی هماهنگ به رساندن معنای موردنظر نویسنده کمک می‌کنند؛ تا جایی که بدون بهره‌گیری از آنها معنا ناقص و اوصاف ناتمام می‌ماند. با وجود این، مجموعه لیل الغرباء از تصویرهای حس‌آمیختة تکراری خالی نیست که این امر جنبه‌های نوآورانة آن را تاحدی تحت‌الشعاع قرار داده‌است.

الكلمات الرئيسية Persian

ادبیات معاصر
تصویرهای حس‌آمیخته
حواس پنج‌گانه
غادة السمان و مجموعه لیل الغرباء
المصادر
الف) عربی
کتب
ابن منظور، محمد بن مکرم، (1992م)، لسان العرب، الطبعة الثانیة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی ومؤسسة التاریخ العربی.
أنیس، إبراهیم وآخرون، (1372ش)، المعجم الوسیط، الطبعة الرابعة، طهران: مکتب نشر الثقافة الإسلامیة.
بحری، خداداد، (1390ش)، الصورة الفنیة فی شعر المتنبی والشریف الرضی الفخر نموذجا، أطروحة الدکتوراه، کلیة الآداب والعلوم الانسانیة، جامعة تربیة معلم بطهران.
بوعزة، محمد، (2010م)، تحلیل النص السردی؛ تقنیات ومفاهیم، الطبعة الأولى، الرباط: دار رامان.
 التنوجی، محمد، (1999م)، المعجم المفصل فی الأدب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
 الجوهری، اسماعیل بن حمّاد، (1990م)، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة؛ التحقیق: أحمد عبد الغفور عطّار، بیروت: دار العلم للملایین.
السمان، غادة، (1995م)، لیل الغرباء، الطبعة التاسعة، بیروت: منشورات غادة السمان.
عباس، حسن، (1998م)، خصائص الحروف العربیة ومعانیها، دمشق: اتحاد کتاب العرب.
عبدالله، أمجد حمید، (2010م)، نظریة تراسل الحواس؛ الأصول-الأنماط-الإجراء، الطبعة الأولى، بیروت: دار ومکتبة البصائر.
عثمان، شازاد کریم، حمزة، لیماء یاسین، (2013م)، «دلالة التوظیف اللونی فی شعر غادة السمان»، مجلة کلیة التربیة للبنات، المجلد 24 (4)، صص: 1259-1271.
عمر، أحمد مختار، (1997م)، اللغة واللون، الطبعة الثانیة، القاهرة: عالم الکتب للنشر والتوزیع.
القزوینی، الخطیب، (1999م)، الإیضاح فی علوم البلاغة، الطبعة السادسة، القاهرة: دار الکتاب المصری.
معلوف، لویس، (لا تا)، المنجد فی اللغة، الطبعة التاسعة عشرة، بیروت: المکتبة الکاثولیکیة.
المصطفوی، حسن، (1385ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، الطبعة الأولى، طهران: مرکز نشر آثار العلامة المصطفوی.
نصر، عاطف جوده، (1984م)، الخیال مفهوماته ووظائفه، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
هلال، محمد غنیمی، (1997م)، النقد الأدبی الحدیث، القاهرة: دار نهضة مصر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (لا تا)، الأدب المقارن، دار الثقافة ودار العودة.
وهبه، مجدی وکامل المهندس، (1984م)، معجم المصطلحات العربیة فی اللغة والأدب، بیروت: مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة.
ب) الفارسیة
شی‌جی‌وا، هیداکی، (1382ش)، همنشینی رنگ‌ها؛ راهنمای خلاقیت در ترکیب رنگ‌ها، ترجمه: فریال دهدشتی شاهرخ، تهران: تصویر گیلان.
مقالات
بهنام، مینا، (1389ش)، «حس‌آمیزی: سرشت و ماهیت»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره 19، صص: 67-92.
ج) مآخذ من الإنترنت
رمضان، أحمد فتحی، (4/6/2010م)، بلاغة تراسل الحواس، ملتقى ابن خلدون للعلوم والفلسفة والأدب، تاریخ المراجعة: (1/1/2017م)
http: //ebn-khaldoun.com/article_details.php?article=463

  • تاريخ الاستلام 03 يناير 2016
  • تاريخ المراجعة 11 إبريل 2017
  • تاريخ القبول 12 إبريل 2017