الموازنة بين ابن السکَّيت وأبي الطِّيب اللغويِّ في ظاهرة الإبدال (في ميزان التَّنظير والتَّطبيق)

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلف
عبدالرضا عطاشي
استاديار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه آزاد اسلامي، واحد آبادان
المستخلص
ظاهرة الإِبدال هي من التَّقنيات الَّتي تُساهم في مجال توليد المعاني المختلفة عبر آليِّة مفردات ذات جرس موسيقايي منظَّم تختلف في حرف من حروفها لذا يعمد اللغويون في ظاهرة الإبدال بتغيير حرف مکان حرف آخر فيستثمرون هذه الآليِّة اللغويِّة بأشکالها المختلفة کي يثروا نصوصهم بتعابير متقاربة المعنى أم متضادة فأهميِّة توظيف تقنيِّة الإِبدال في النِّتاجات الأَدبيِّة ترجع لما تشکلُّه هذه الظَّاهرة فيالأَبعاد اللغويِّة والموسيقائيِّة والمعاني المختلفة في النِّتاجات الأدبيِّة. إبن السکيت وأبو الطيّب کانا من فحول اللغة ولهما آثارٌ متشابهةٌ منها الإبدال والأضداد، فهما لعبا دوراً بارزاً في اتّساع ورُقِيِّ اللغة. تدرس هذه الورقةالبحثيةوفقاً للمنهج الوصفي- التحليلي ظاهرة الإبدال في کتابيهما الإبدال، لتبين مدي تأثيرهما في ازدهار اللغة. ترکز هذه الورقة علي الأبواب المختلفة في کتابي الإبدال لإبن السکيت وأبي الطيب مع ذکر شواهد ومن أَبرز الثَّمرات الَّتي جنيناها هو تقديم معرفة متکاملة عن الإبدال وطرقه وأبوابه وأسبابه وفوائده والمواقف المشترکة والمختلفة في هذا المضمار. فمن أنواعه هو الإبدال اللغويّويتمحوَّر في لغات مختلفة لمعان متّفقة أمَّا عن أسباب ظهور هذه الظاهرة نستطيع أن نقول هنالک عوامل عديدة ساهمت في تکوين تلک الظاهرة منها سهولة النُّطق والتَّباين والاختلاف الموجود في نوع تلفُّظ اللغات عند القبائل المختلفة. لکنَّ هذه الظاهرة تشتمل علي تقنيات منها أنَّ الإبدال من ذرائع اختصار اللغة واستظهارها واستبطان أسرارها، وأَيضاً تُجنِّب الأديب عن الخطأ في فهم النصوص ودفع الاتِّهام بالتَّصحيف. والمواقف المشترکه التي صدرت حول هذه الظاهرة هي اتّفاق علماء العربية في علل وقوع هذه الظاهرة وشروطها.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية

عنوان المقالة Persian

بررسی مقایسه ای پدیده ابدال درآثار ابن سکیت وابوالطیب (با نگاه تئوری و تطبیقی)

المؤلف Persian

abdolreza attashi
استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد آبادان
المستخلص Persian

پدیدة ابدال از سیستم‌هایی است که در حیطة تولید معانی مختلف به‌واسطة واژه‌های دارای ریتم موسیقایی منظمی نقش ایفا می‌‌نماید که تنها در یک حرف با همدیگر اختلاف دارند. لغویان در پدیدة ابدال در یک کلمه، اقدام به تغییر حرفی به جای حرفی دیگر نموده‌اند؛ بنابراین این پدیدة لغوی را با تمامی انواع مختلف آن به کار می‌گیرند تا متون خود را با کلمات همسان و یا ناهمسان از نظر معنی غنا بخشند. اهمیت به‌کارگیری ابدال در داده‌های ادبی بستگی به نقش چنین پدیده‌ای در ابعاد واژگانی، موسیقایی و معانی مختلف در داده‌های ادبی دارد. پدیدة ابدال انواع مختلفی دارد، ازجمله ابدال واژگانی که در واژه‌های مختلف با معانی موافق اتفاق می‌افتد. در این حالت دو واژه هیچ‌گونه اختلافی با همدیگر ندارند، مگر تنها در یک حرف. همچنین ابدال به دلایل گوناگونی اتفاق می‌افتد؛ ازجمله آسانی نطق و اختلاف در تلفظ لغات نزد قبایل مختلف. ابدال به ادیبان کمک می‌کند تا از فهم اشتباه متون و بطلان اتهام در تغییر کلمات مصون بمانند. ابن سکیت وابوالطیب، دو ادیب از بزرگان لغت‌اند که تألیفات مشابهی در زمینة ابدال و اضداد دارند و نقش بارزی را در توسعة زبان ایفا نموده‌اند. این پژوهش براساس روش تحلیلی ـ توصیفی می‌کوشد پدیدة ابدال را در کتاب این دو ادیب بررسی نماید تا تأثیر آنان را در پیشرفت زبان مشخص کند. ترسیم نمایی کامل از ابدال و راه‌ها، ابواب، دلایل، فواید و دیدگاه‌های موافق و مخالف آن از مهم‌ترین نتایج این پژوهش است.

الكلمات الرئيسية Persian

ابن سکیت
الوالطیب لغوی
ابدال
قلب
المصادر
إبراهیم الصالح، صبحی (1960م)، فقه اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
ابن جنی، أبوالفتح (د. ت)، الخصائص، بیروت: دارالمهدی للطباعة والنشر.
ابن جنی، عثمان (1421ه)، سر صناعة الإعراب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن السکیت، یعقوب (2002م)، إصلاح المنطق، المحقق: مرعب، محمد، بیروت: إحیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1370ش)، الإبدال، تهران: مؤسسه فرهنگی آیات.
أبوعلی الفارسی، حسن (1983م)، المشاکل المشکلة المعروفة بالبغدادیات، بیروت: دارالعلم.
أحمد مختار، عمر (1429ق)، معجم اللغة العربیة المعاصرة، القاهرة، عالم الکتب.
أنیس، ابراهیم (1978م)، من أسرار اللغة، مصر: مکتبة الأنجلو المصریة.
البستانی، فؤاد (1394ش)، منجد الطلاب، تهران: همسفر.
حسن، عباس (1375ش)، النحو الوافی، تهران: ناصرخسرو.
الحملاوی، أحمد (د. ت)، شذا العرف فی فن الصرف، بیروت: المکتبة الثقافیة.
الخماش، سالم (1428ق)، فقه اللغة، جدة: جامعة الملک عبد العزیز، کلیة الآداب.
ربحی، کمال (1980م)، الإبدال فی ضوء اللغات السامیة، جامعة بیروت العربیة.
الزبیدی، مرتضی (د. ت)، تاج العروس، بیروت: دار الفکر.
الزرکلی، خیر الدین (2002 م)، الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین.
سیبویه، أبوبشر (1971م)، الکتاب، تحقیق عبدالسلام هرون، القاهرة: الهیئة المصریة للتألیف و النشر.
السیرافی، أبومحمد (1394ه)، شرح کتاب سیبویه، تحقیق الدکتور محمد علی الریح، مصر: دار الفکر
السیوطی، جلال الدین (2000م)، المزهر فی اللغة، المحقق: فؤاد منصور، دار الکتب.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (د. ت)، بغیة الوعاة، المحقق: محمد أبوالفضل إبراهیم، لبنان: المکتبة العصریة.
صبحی، صالح (2004م)، دراسات فی فقه اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
طباطبایی، محمدرضا (1390ش)، صرف ساده، قم: دار العلم
علی نژاد، عبدالکاظم (1374ش)، سیری در زندگی و آثار ابن سکیت، اهواز: نشر جریدة جمهوریة الاسلامیة.
عموری، جعفر (1395ش)، موازنة الآثار الأدبیة لابن السکیت وأبی الطیب اللغوی، اهواز: نشر پژوهندگان
القفطی، جمال الدین (د. ت)، إنباة الرواة علی أنباه النحاة، المحقق: محمد أبو الفضل إبراهیم، القاهرة: دار الفکر.
اللبدی، محمد (1985م)، معجم المصطلحات النحویة والصرفیة، بیروت: دارالعلم للملائین.
اللغوی، أبوالطیب (1961م)، الإبدال، المحقق: عزالدین التنوخی، دمشق: مجمع اللغة العربیة.
مسعود، جبران (د. ت)، رائد الطلاب، تهران: یادواره کتاب.
المعری، أبوالعلاء (1907م)، رسالة الغفران، مصر: مطبعة أمین هندیة.

  • تاريخ الاستلام 03 ديسمبر 2016
  • تاريخ المراجعة 13 مايو 2017
  • تاريخ القبول 14 مايو 2017