تجليات المطر وحقوله الدلاليّة في شعر عبد الوهاب البياتي

يادگاري, ليلا; زارع, ناصر; بلاوي, رسول

تجليات المطر وحقوله الدلاليّة في شعر عبد الوهاب البياتي

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون

ليلا يادگاري ¹

ناصر زارع ²

رسول بلاوي ³

¹ دانشجوي دکتري زبان و ادبيات عربي دانشگاه خليج فارس، بوشهر

² استاديار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه خليج فارس، بوشهر

³ دانشيار زبان و ادبيات عربي دانشگاه خليج فارس، بوشهر

المستخلص

لا يکتفي شعراء العرب المعاصرون بالرؤية البصريّة إزاء ما يرون حولهم من المظاهر الطبيعيّة بل يخلقون من ‏عناصرها مواضع هامّة تساعدهم في تشکيل الصورة الفنيّة والأدبيّة لنصّهم الشعري. للشاعر العراقي المعاصر عبد ‏الوهاب البياتي تجربة خاصّة في هذا المجال، فقد حظيت الظواهر الطبيعيّة ولاسيّما المطر بمکانة بارزة في شعره ‏بمفاهيمه المتعدّدة. وبناء على ذلک کان الشاعر يوظّف هذه المفردة للتجديد في تشکيل صوره الشعريّة وإغناءها. ‏فالمطر يُعدّ من الوسائل التعبيريّة التي اهتمّ بها البياتي بکثافة في عدد ملفت للنظر من قصائده. قد بُني هذا ‏البحث على أساس المنهج التحليلي والإحصائيّ محاولاً تبيين الدور الثنائيّ الذي تلعبه مفردة (المطر) في ديوان ‏الشاعر موضّحاً دلالاتها العديدة إيجاباً وسلباً. وللمطر في شعر البياتي إيحاءات ورموز کثيرة عالجنا من الإيجابيّات ‏الاخضرار، والثورة، والحياة، والتجديد، والضياء ومن السلبيّات الموت، والوحدة، والتدمير، والحزن. وقد تبيّن لنا ‏من دراسة لفظة (المطر) في قصائد البياتي أنّه استخدم هذه الفظة (119) مرّة في المجموع، وقد وظّفها (58) مرّة ‏للدلالة على الإيجابيّات و(49) مرّة للدلالة على السلبيّات، کما جاءت (12) مرّة في معناها الحقيقي. وهذا ‏المقدار من استخدام هذه المفردة الرمزية، ينبعث من رؤية الشاعر إزاء الموت والحياة وعلى إثرهما اليأس والأمل ‏الموجودين في نفسه في آن معاً.

الكلمات الرئيسية

الشعر العربی المعاصر

عبد الوهاب البیاتی

المطر

الحقول الدلالیّة

20.1001.1.23456361.2019.15.50.1.0

الموضوعات الرئيسية

نقد و تحليل متون شعر عربي

عنوان المقالة Persian

بازتاب باران و دلالت‌های معنایی آن در شعر عبدالوهاب البیاتی

المؤلفون Persian

لیلا یادگاری ¹

ناصر زارع ²

رسول بلاوی ³

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر

² استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر

³ دانشیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر

المستخلص Persian

شاعران معاصر عرب تنها به جنبة دیداری پدیده‌هایی که در طبیعت و در اطراف خود می‌بینند بسنده نکرده بلکه از این مظاهر طبیعی، موضوعات مهمی را خلق می‌کنند که در ایجاد تصویر فنی و ادبی آثار شعری‌شان به آن‌ها کمک می‌کند. عبدالوهاب البیاتی شاعر ‏معاصر عرب تجربه‌ای خاص در این زمینه دارد؛ به همین خاطر پدیده‌های طبیعی به‌ویژه باران در شعر او دارای جایگاه ویژه‌ و معانی متعددی است. بر همین اساس، شاعر به منظور نوگرایی در خلق تصاویر شعری خود و غنی‌سازی آن، واژه باران را به کار می‌گیرد. باران ازجمله ابزار بیانی است که شاعر با توجه به کاربرد بسیار این واژه در تعداد قابل‌توجهی از اشعارش، بدان توجه داشته است. در این پژوهش که بر پایه روش تحلیلی ـ آماری استوار است، سعی شده است با توجه به نقش باران در دیوان بیاتی، دلالت‌های متعدد منفی و مثبت آن، بررسی و تبیین گردد. باران در شعر بیاتی دارای دلالت‌های مثبت و منفی بسیاری است؛ ازاین‌رو در این مقاله به بررسی مهم‌ترین نمادهای مثبت یعنی سرسبزی، انقلاب، زندگی و روشنایی و دلالت‌های منفی یعنی تنهایی، غم، ویرانی و مرگ پرداخته شده‌است. از بررسی واژه باران در شعر بیاتی، این نتیجه به دست آمد که شاعر در کل، 119 بار این کلمه را به کار برده‌است که 58 بار معنای مثبت و 49 بار معنای منفی داشته و 12 بار نیز در معنای حقیقی آن به کار رفته‌است. این میزان از کاربرد واژۀ باران در شعر بیاتی، ناشی از دیدگاه شاعر نسبت به مرگ و زندگی و به دنبال آن، ناامیدی و امیدواری هم‌زمانی است که در وجود شاعر نهادینه شده‌است.

الكلمات الرئيسية Persian

شعر معاصر عرب

عبدالوهاب البیاتی

باران

دلالت‌های معنایی

المصادر

أ) عربی

کتب

القرآن الکریم

ابن منظور المصری، أبی الفضل جمال الدین (1410 هـ)، لسان العرب، ط1، بیروت: دار صادر.

أنس وجود، ثناء (1986م)، رمز الماء فی الأدب الجاهلی، الطبعة الأولى، عمان: مکتبة الشباب.

البیاتی، عبد الوهاب (2008م)، الأعمال الشعریّة الکاملة، ج1و2، بیروت: دار العودة.

الجاحظ، أبی عثمان عمرو بن بحر (1967م)، الحیوان، ج6، تحقیق وشرح: عبد السلام محمد هارون، الطبعة الثانیة، القاهرة: مطبعة مصطفى البابی الحلبی وأولاده.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1367هـ/1948م)، البیان والتبیین، ج1، تحقیق عبد السلام محمد هارون، القاهرة: مؤسسة الخانجی.

شمسی، حسن جبار محمد (2008م)، ملامح الرمز فی الغزل العربی القدیم، ط 1، لندن: دار السیا.

شوالیه، ژان؛ آلن، گربران، (1379ش)، فرهنگ نمادها، ترجمه وتحقیق سودابه فضایلی، ج2، چاپ اول، تهران: جیحون.

عجینة، محمد، (1994م)، موسوعة أساطیر العرب عن الجاهلیّة ودلالاتها، ج1، ط1، بیروت: دار الفارابی.

العربی، حسن درویش، (1989م)، الشعراء المحدّثون فی العصر العباسی، القاهرة: الهیئة المصریّة العامّة للکتاب.

الفراهیدی، خلیل بن أحمد، (1409هـ)، کتاب العین، ج7، ط2، قم: هجرت.

قیسومة، منصور، (1997م)، عبد الوهاب البیاتی خمسون قصیدة حبّ، ط1، تونس: دار سحر للنشر.

محمد، عبد الناصر حسن، (2002م)، سمیوطیقا العنوان فی شعر عبد الوهاب البیاتی، القاهرة: دار النهضة العربیّة.

الدوریات

استیتی، رأفت محمد سعد، (2007)، ألفاظ البیئة الطبیعیّة فی شعر ابن حمدیس، رسالة الماجستیر فی اللغة العربیّة وآدابها، فلسطین: جامعة النجاح الوطنیّة فی نابلس.

بودیار، عادل، (2015م)، دلالة المطر فی الشعر الجاهلی: دراسة نسقیة سیاقیة، رسالة دکتوراه، الجمهوریة الجزائریة الدیمقراطیة الشعبیة، جامعة الحاج لخضر، باتنة.

حسام، بسام اسماعیل عبد القادر، (1438هـ/2017م)، التشکیل الحسّی فی شعر الطبیعة العباسیفی القرن الثالث الهجری، أطروحة دکتوراه، فلسطین: الجامعة الإسلامیّة بغزّة.

حفّاد، صبرینة، (2012م)، الشعر النسائی فی قریة رافور (البویرة): مقاربة أنتروبولوجیّة رمزیّة، رسالة ماجستیر فی اللغة العربیّة وآدابها، الجمهوریّة الجزائریّة، جامعة مولود معمری تیزی وزو.

حمّادة الکوسا، عبیر فایز، (2007م)، اللون فی الشعر الأندلسی، رسالة ماجستیر فی اللغة العربیّة وآدابها، السعودیّة، جامعة البعث.

حمیدی الخاقانی، حسن عبد عودة، (2006م)، الترمیز فی شعر عبد الوهاب البیاتی، أطروحة دکتوراه فی اللغة العربیّة وآدابها، العراق: جامعة الکوفة.

عوض، ریتا، (1974م)، أسطورة الموت والانبعاث فی الشعر العربی الحدیث، رسالة الماجیستر مقدّمة إلى دائرة اللغة العربیّة ولغات الشرق الأدنى، بغداد: الجامعة الإمریکیّة.

صدقی، حامد؛ عبد الله زاده، فؤاد، (2009م)، «"القناع" والدلالات الرمزیّة لـ "عائشة" عند عبد الوهاب البیاتی»، مجلّة العلوم الإنسانیّة الدولیّة، العدد 16 (3)، صص 45-55.

لازم رمضان، رجاء، (1433هـ/2012م)، «صورة المطر فی المقدمات الطللیّة: الشعر الجاهلی أنموذجاً»، مجلّة الأستاذ، العدد (202)، صص 647-664.

یسیر، خالد عمر،(2014م)، «الأسطورة ووظائفها فی دیوان عبد الوهّاب البیاتی»، مجلّة دراسات فی اللغة العربیّة وآدابها، العدد 16، صص 127-144

ب) فارسی

محسنی نیا، ناصر؛ اخوان ماسوله، سپیده، (2014م)، «بازتاب فرهنگ وادب ایران درشعر عبدالوهّاب البیاتی»، کاوش‌نامه ادبیات تطبیقی مطالعات تطبیقی عربی ـ فارسی (دانشگاه رازی کرمانشاه)، سال 3، العدد 21، صص 95-119.