بازسنجی ارزش‌های اخلاقی در شعر متنبی (خوانشی نیچه‌ای از ریشه‌های مفاهیم نیک و بد در برخی از بیت‌های او)

سنجش اخلاق، یکی از زمینه‌های اصلی فلسفۀ نیچه است. او اخلاق را زادۀ شرایط اجتماعی و تاریخی و انگیزه‌های روانی می‌داند. هرچند نیچه راستی را بسیار ارج می‌نهد و آن را والاترین و بنیادی‌ترین اصل اخلاقی می‌شمارد، ولی به بسیاری از ارزش‌های اخلاقی بدبین است و آن‌ها را به سختی نقد می‌کند؛ او بر این باور است که بسیاری از ارزش‌های نیک، با مقابل‌های بدِ خود، هم‌ریشه و هم‌راستایند؛ یعنی نه تنها که آبشخور، انگیزه و هدف‌شان یکی است، در پس بسیاری از آن‌ها غریزه‌هایی چون ترس، کینه و نفرت نهفته است. متنبی نیز در سروده‌های‌اش مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی را واکاوی می‌کند. او چون نیچه، شیفتۀ صداقت است و در پس بسیاری از ارزش‌های اخلاقی، انگیزه‌هایی متفاوت و متضادّ را -با آنچه می‌نمایند- می‌بیند. از این رو، در پژوهش پیش رو، سعی شده، بر اساس آراء نیچه دربارۀ اخلاق و با روشی توصیفی-تحلیلی، نگاه متنبی به اخلاق و ارزش‌های آن بررسی شود و و ریشه و انگیزه‌های‌ آن‌ها -از منظر او- واکاوی گردد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که متنبی در دل ارزش‌هایی چون «عفو»، «رحم» و «بخشش (جود)»، انگیزه‌هایی چون «خشونت‌ورزی»و «اعمال قدرت» می‌بیند. او -همچون نیچه- برخی از دوستی‌ها را برخاسته از احساس کهتری و کینه می‌شمارد و بر این باور است که ارزش «حلم» (بردباری، خردورزی)، از غریزۀ ترس برمی‌خیزد. متنبی چون نیچه، انگیزه‌ها و غرایزی چون کینه، زیرکی، خشم، نفرت، ترس، شور، میل به اعمال قدرت را جان و جوهر بسیاری از ارزش‌های اخلاقی می‌شمارد.