«ایثار» بهعنوان بالاترین مرتبهی ایمان، از نظر معنای لغوی و اصطلاحی، گسترهی وسیعی دارد؛ اما دامنهی معنایی این واژه در عرف عام، بهقدری محدود شده که بیشتر در معنای اصطلاحی «بخشش و فداکاری» آشکار شده است. در این پژوهش، ضمن ریشهیابی و تعیین معنای وضعی واژهی ایثار براساس منابع لغوی، به کشف لایههای معنایی آن در آیات قرآنی پرداخته و کاربرد آن در مقطع زمانی قبل و بعد از اسلام، مقایسه میشود؛ سپس جایگاه و ارتباط معنایی آن در قرآن، با عنایت به حوزههای معنایی آن، بررسی میشود. بدین منظور، مطالب تحت عنوان «معناشناسی تاریخی و توصیفی» و با روش «توصیفی- تحلیلی» بیان شده است. معنای لغوی آن، شامل هرگونه برتریدادن و مقدّمداشتن، اعم از ایثار مثبت و منفی میشود. قبل از اسلام، معنای اصطلاحی آن بیش از معنای لغوی، رایج بوده و بیشتر به انگیزههای فردی و قبیلهای محدود میشد؛ اما آیات قرآنی، آن را در خدمت اهداف دین جدید قرار داد و به آن، نیّت و انگیزهی الهی بخشید. درخصوص بافت قرآن کریم، این واژه با حفظ معنای لغوی و اصطلاحی، با بسیاری از مفاهیم اخلاقی و دینی، ارتباط معنایی پیدا میکند: در معنای اصطلاحی با مفاهیمی مانند «احسان، إطعام، انفاق و شهادت»؛ و در تقابل معنایی با واژههایی مانند «بخل، شُحّ، قَتور و ضَنین»؛ و در هممعنایی نسبی با کلمات «إختیار، تفضیل، إصطفاء و إجتباء»؛ که در یک حوزهی معنایی قرار میگیرند.
مجله علمي انجمن ايراني زبان و ادبيات عربي (فصلنامه)