از مقاومت زبانی تا مقاومت گفتمانی: کارکرد نشانه‌-معناشناسی کنش جهاد و شهادت در اشعار محمود حسین مفلح

نشانه‌-معناشناسی از جمله بسترهای تحلیلی نوین در حوزۀ گفتمان به شمار می‌رود. از منظر گفتمانی، نشانه‌ها در تعامل، تقابل یا چالش با یکدیگر قرار می‌گیرند و در این راستا عملیات انتقال معنا را شکل می‌دهند. نشانه‌های معنایی یا برنامه مدار و کنشی هستند و یا با توجه به جایگاهی که در متن ادبی دارند شَوشی، تنشی و بوشی می‌شوند.اشعار محمود حسین مفلح سرشار از نشانه معناهای کنش محور هستند لذا بستر مناسبی برای تحلیل کارکردهای نشانه‌-معناشناسی به شمار می‌روند. هدف جستار حاضر؛ بررسی فرآیند انتقال معنا از مرحلۀ روساخت زبانی (مقاومت، ممارست و مماشات زبانی) به مرحلۀ ژرف ساخت زبانی (گفتمان مقاومت) است. این پژوهش، بر مبنای روش توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از نظریات نوین حوزۀ نشانه‌-معناشناسی گفتمان در سه دیوان مفلح سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر کنش گفتمانی در راستای شگل گیری عملیات معنایی از سه ویژگی مقاومت، ممارست و مماشات گفتمانی تشکیل شده‌است. کنش‌های دعوت به جهاد و شهادت، پایبندی به پیمان در مبارزه با دشمن، نفی خیانت‌های مزدوران و پرهیز از تفرقه از محوری‌ترین مؤلفه‌ها در راستای مقاومت گفتمانی هستند. این مؤلفه‌های کنشی دارای آستانۀ مقاومتی متفاوت هستند و با وارد کردن میزانی از انرژی جریان گفتمانِ مقاومت محور را تغییر می‌دهند. لذا در آفرینش اغلب اشعار، برنامه مداریتِ عقل و جوشش نشانه‌های شَوشی، همواره محور و محرّک گفتمانِ شاعر است. گفتمان کنشی و اندیشة انسانی شاعر، کلامش را در اغلب سروده‌ها به توبیخ و تشویق درآمیخته‌‌اند و امید و عصیان در خلال عبارات و تصاویر، حضوری درهم تنیده و موّاج دارند