تأثیر قرائت‌های قرآنی بر شکل‌گیری دیدگاه‌های نحویان

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس

2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد

3 دانشجوی دوره دکتری در رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس

المستخلص

در عصر نزول قرآن، لهجه‌های مختلفی از زبان عربی در میان قبایل وجود داشت و هر یک از قاریان و حافظان، قرآن را به لهجة قبیلة خود قرائت می‌کردند. این قرائت‌های مختلف موجب به وجود آمدن اختلاف‌های نحوی شد. این مقاله مسئلة تأثیر قرائت‌های قرآنی را در شکل‌گیری دیدگاه‌های نحوی دانشمندان نحوی زبان عربی، در دو مکتب بصری و کوفی مطالعه کرده و به این نتیجه دست ‌یافته که مکتب کوفی در جهت سازه‌سازی برخی اصول و یا قواعد از قرائت‌های مختلف قرآنی تأثیر پذیرفته‌است و مکتب بصری صرفاً در مواردی موجب استحکام یک نظریه و یا یک قاعدة ازپیش‌تدوین‌شده از قرائت‌های قرآنی، بهره برده‌است. از سوی دیگر همة نحویان بزرگ در استناد به قرائت‌های مشهور تردیدی به خود راه نداده‌اند و سهم سیبویه در این زمینه از همه بیشتر است. نحویان بزرگ عمدتاً به قرائت‌های شاذّ استناد نکرده‌اند و در این میان کسائی برخی قرائت‌های نادر قرآنی را نیز پذیرفته‌است و آن را مبنای دیدگاه‌های نحوی جدید خود قرار داده‌است. در مقابل، فرّاء در برخی موارد که نتوانسته قرائت‌های مشهور قرآنی را با دیدگاه‌های نحوی خود تطبیق دهد، به‌ناچار به رد آنها پرداخته‌است. بدین ترتیب افراطی‌ترین و تفریطی‌ترین دیدگاه‌ها به نحویان کوفی تعلق دارد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

القرآن الکریم

ابن جزری (1932 م)، غایة النهایة فی طبقات القراء، چاپ اول، مصر: مطبعة الخانجی.

ابن جزری (1960 م)، النشر فی القراءات العشر، تصحیح: علی‌محمد الضباع، چاپ اول، مصر: المکتبة التجاریة الکبرى.

ابن جنی، ابوالفتح عثمان (1969 م)، المحتسب فی تبیین وجوه شواذ القراءات و الإیضاح عنها، تحقیق: على النجدی ناصف و عبدالفتاح شلبی، قاهره: مطبعة الخانجی.

ابن خالویه، حسین بن أحمد (1934 م)، مختصر فی شواذ القرآن من کتاب البدیع، مصر: المطبعة الرحمانیة.

ابن منظور (1883 م)، لسان العرب، چاپ اول، قاهرة: المطبعة الأمیریة.

ابوحیان أندلسی، محمد بن یوسف (1948 م)، البحر المحیط، ریاض: مکتبة النشر الحدیثة.

ابوحیان أندلسی، محمد بن یوسف (1998 م)، ارتشاف الضرب من لسان العرب، تحقیق: د. رجب عثمان محمد، و مراجعة: د. رمضان عبدالتواب، چاپ اول، قاهرة: مطبعة الخانجی.

اخفش، سعید بن مسعدة (1981 م)، معانی القرآن، چاپ دوم، تحقیق: فائز فارس، کویت: چاپ الفنطاس.

ثعلب، ابوالعباس یحیى بن أحمد (1960 م)، مجالس ثعلب، المحقق: عبدالسلام هارون، دار المعارف.

حموی، یاقوت، ابوعبدالله (۱۹۹۰ م)، معجم البلدان، بیروت، لبنان: دار الکتب العلمیة.

خدیجه الحدیثی (1422 ق/2001 م)، المدارس النحویه، الاردن: دار الأمل ـ اربد، طبعة ثالثة.

زجاج، ابواسحق ابراهیم بن السری (1988 م)، معانی القران و اعرابه، چاپ اول، شرح و تحقیق: عبدالجلیل عبده الشلبی، بیروت: عالم الکتب.

سیبویه، عمرو بن عثمان (1977 م)، الکتاب، تحقیق و شرح بعد السلام محمد هارون، چاپ دوم، مصر: الهیئة المصریة العامة.

سیوطی (1951 م)، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ سوم، مصر: چاپخانه مصطفى البابی الحلبی.

سیوطی (1360 هـ)، الاشباه و النظائر فی النحو، چاپ دوم، مصر: دار المعارف.

شادی، احمد جمیل (1997 م/ 1418 ﻫ)، النحو العربی قضایاه و مراحل تطوره، بیروت، لبنان: مؤسسه عزّالدّین، دار الحضاره.

صالح، صبحی (1969 م)، مباحث فی علوم القرآن، بیروت: دار العلم.

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1957 م)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: محمود محمد شاکر، مصر: دارالمعارف.

عتر، نورالدین (1992 م)، القرآن الکریم و الدراسات الادبیة، چاپ پنجم، دمشق: دانشگاه دمشق.

فراء، یحیى بن زیاد (1955 م)، معانی القرآن، تحقیق: أحمد یوسف نجاتی و محمدعلی النجار، القاهرة: دار الکتب.

فضلی، عبدالهادی (1979 م)، القراءات القرآنیة تاریخ و تعریف، چاپ اول، جدة: دار المجمع العلمی.

قرطبی، محمد بن أحمد الأنصاری (1967 م)، الجامع لاحکام القرآن، چاپ سوم، قاهره: دار الکتاب العربی للطباعة والنّشر.

قیسی، مکی بن أبی طالب (بی‌تا)، مشکل إعراب القرآن، تحقیق: یاسین محمد السواس، چاپ دوم، دمشق: دار المأمون للتراث.

 مبرد، محمد بن یزید (بی. تا)، الکامل فی اللغة و الادب، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم و السید شحاتة، مصر: مطبعة دار نهضة.

مبرد، محمد بن یزید (بی. تا)، المقتضب، تحقیق: محمد عبدالخالق عضیمة، بیروت: عالم الکتب.

محمد اسعد، عبدالکریم (1992 م/ 1413 ﻫ)، الوسیط فی تاریخ النحو العربی، چاپ اول، ریاض: دارالشواف.

نحاس، أحمد بن محمد المصری (1980 م)، إعراب القرآن، تحقیق: زهیر غازی زاهد، بغداد: مطبعة العانی.

نیشابوری، أحمد بن حسین بن مهران (1340 هـ)، المستدرک، چاپ اول، مصر: دار المعارف.

 

ب) فارسی

کتاب‌ها

روبینز، آر. اچ (1370)، تاریخ مختصر زبان‌شناسی، مترجم: علی‌محمد حق‌شناس، تهران: مرکز.

نجدی ناصف، علی (1359)، سیبویه پیشوای نحویان، مترجم: محمد فاضلی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

مقالات

انوار، امیرمحمود (1353)، «گویش‌هایی از تاریخ نحو»، مقالة تحقیقی فارسی دربارة سیبویه، ارائه‌شده در کنگره جهانی بزرگداشت دوازدهمین قرن درگذشت سیبویه، ویراستة محمدحسین اسکندری، دانشگاه شیراز.

خانجانی، ژیلا (1389)، «سیبویه و سرآغاز دستورنویسی زبان عربی»؛ زبان‌شناخت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول، شمارة دوم، پاییز و زمستان، صص 39 50.

دهقان، سمیه (1391)، «تأثیر قرائت‌های قرآنی بر عناصر جمله»، بینات، سال 19، شماره 73.