طهران، بهجت آباد، شارع بزشک، شارع الشهيد الدکتور حسن عضدي، البناء رقم 76، الطابق 2، الغرفة رقم 224، الجمعية العلمية الإيرانية للغة العربية وآدابها

نوع المستند : علمی - پژوهش

المؤلف

استاديار گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه کاشان

المستخلص

روان بحران‌زدة انسان مسلمان پس از يورش مغول يا به گونه‌اي ماليخوليايي از واقعيت مي‌گريزد و در جهان تخيل و ماورا پرسه مي‌زند و يا شيفتة گذشتة ـ به گمان او ـ کامل و زرين خود مي‌شود و از هر چه بوي نوآوري، تازگي و يا حتي غيراسلامي داشته باشد، بيزار مي‌گردد. پيامد چنين امري در حوزة شعر، توجه به تأويل‌هاي غيرمنطقي و استعاره‌هاي دور و غريب و نظم بر شيوة گذشتگان است و در حوزة نگارش علمي، بسنده‌کردن به بازخواني و بازنويسي نوشته‌هاي گذشته و عدم نوآوري و طرحي نو درانداختن.
در جستار پيشِ رو، پس از نگاهي گذرا به علت اين امر، به چرايي گسترش پديدة شرح و حاشيه يا گزيده‌نويسي نويسندگان عرب‌زبان اين دوره مي‌پردازيم. به باور ما چنين گرايشي به نوشته‌هاي پيشين و شرح و گزيده کردن آنها، نوعي توجه به ميراث عربي ـ اسلامي است که ريشة اصلي آن را بايد در گسترش روحية تقليد در اين دوران و نيز نگاه همراه با حسرت و احترام به گذشته جست‌وجو کرد؛ نگاهي که از يک ‌سو، تحت تأثير ديدگاه‌هاي نقادانة رايج در عصر و وظايفي است که سخن‌سنجان اين دوره براي شاعر و نويسنده تعيين کرده‌اند و از ديگر سو به شرايط رواني، اجتماعي، سياسي و باوري انسان مسلمان در آن دوره برمي‌گردد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية

کتابنامه

الف) عربی

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1988م)، المقدمة، لاط، بیروت: دار العودة.

ابن منظور، محمد بن مکرّم (1404هـ-1984م)، مختصر تاریخ دمشق، تحقیق: روحیّة النحاس و ریاض عبدالحمید مراد و محمد مطیع الحافظ، الطبعة الأولی، دمشق: دار الفکر.

ابن هشام الأنصاری، جمال‌الدین (د.تا)، شرح شذور الذهب فی معرفة کلام العرب، لاط، دمشق: دار الفکر.

ابن هشام الأنصاری، جمال‌الدین (د.تا)، شرح قطر الندی وبل الصدی، لاط، دمشق: دار الفکر.

أمین، بکری شیخ (1400هـ-1980م)، مطالعات فی الشعر المملوکی والعثمانی، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.

انطاکی، داود (1957م)، تزیین الأسواق بتفصیل أشواق العشاق، الطبعة الأولی، بیروت: دار المکشوف.

بدوی، أحمد أحمد (2003م)، أسس النقد الأدبی عند العرب، لاط، القاهرة: دار نهضة مصر.

بدوی، أحمد أحمد (د.تا)، الحیاة الأدبیة فی عصر الحروب الصلیبیة بمصر والشام، الطبعة الثانیة، القاهرة: دار نهضة مصر.

تفتازانی، سعدالدین (1369خ)، شرح مختصر المعانی، تحقیق عبدالمتعال الصعیدی، چاپ سوم، بی‌جا: بهمن.

التونجی، محمد (1987م)، التیارات الأدبیة إبان الزحف المغولی، الطبعة الأولی، دمشق: طلاس للدراسات والترجمة والنشر.

الجندی، أنور (1985م)، خصائص الأدب العربی فی مواجهة نظریات النقد الأدبی الحدیث، الطبعة الثانیة، بیروت: دار الکتاب اللبنانی.

حاجی خلیفة، مصطفی بن عبدالله (1419هـ-1999م)، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، لاط، بیروت: دار الفکر.

حرکات، إبراهیم (1421هـ-2000م)، مدخل إلی تاریخ العلوم بالمغرب المسلم حتی القرن 9هـ/ 15م، الطبعة الأولی، د.م: دار الرشاد الحدیثة.

الحسنیّة، سلیم (1997م)، أضواء علی صناعة الکتابة الدیوانیة عند العرب منذ نشأتها حتی العصر المملوکی، لاط، دمشق: منشورات وزارة الثقافة.

الحسین، قُصیّ (2011م)، الأدب العربی فی العصرین المملوکی والعثمانی، الطبعة الأولی، طرابلس: المؤسسة الحدیثة للکتاب ناشرون.

دیاب، عبدالمجید (1993م)، تحقیق التراث العربی منهجه وتطوّره، الطبعة الثانیة، القاهرة: دار المعارف.

سمعانی، شهاب‌الدین أحمد (1368خ)، رَوح الأرواح فی شرح أسماء الملک الفتّاح، چاپ نخست، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

السیوطی، جلال‌الدین (د.تا)، المزهر فی علوم اللغة وأنواعها، شرح و تصحیح: محمد أجاد المولی و علی محمد البجاوی و محمد أبوالفضل إبراهیم، لاط، بیروت: دار الجیل.

ضیف، شوقی (د.تا)، فی التراث والشعر واللغة، لاط، مصر: دار المعارف.

ضیف، شوقی (2009م)، الفن ومذاهبه فی النثر العربی، الطبعة الخامسة عشرة، القاهرة: دار المعارف.

طبّانة: بدوی (1986م)، السرقات الأدبیة دراسة فی ابتکار الأعمال الأدبیة وتقلیدها، لاط، بیروت: دار الثقافة.

عباس، إحسان (1401هـ-1981م)، تاریخ النقد الأدبی عند العرب، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الثقافة.

عبدالتواب، رمضان (1406هـ-1985م)، مناهج تحقیق التراث بین القدامی والمحدثین، الطبعة الأولی، القاهرة: مکتبة الخانجی.

العسقلانی، ابن حجر (1414هـ-1993م)، الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، لاط، بیروت: دار الجیل.

فروخ، عمر (1992م)، تاریخ الأدب العربی، الطبعة الأولی، بیروت: دار العلم للملایین.

محمد، محمود سالم (1414هـ- 1993م)، أدب الصنّاع وأرباب الحرف حتی القرن العاشر الهجری، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق: دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ-1989م)، الأدب فی بلاد الشام عصور الزنکیین و الأیوبیین و الممالیک، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر و دمشق، دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ- 1989م)، تاریخ الأدب العربی العصر المملوکی، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق: دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ- 1989م)، تاریخ الأدب العربی العصر العثمانی، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق، دار الفکر.

الیوسفی، محمد لطفی (2002م)، فتنة المتخیّل؛ الکتابة ونداء الأقاصی، الطبعة الأولی، بیروت.

ب) فارسی

افشار کهن، جواد (1383ش)، بازخوانی جامعه‌شناسی سنت‌گرایی و تجددطلبی در ایران بین دو انقلاب، چاپ نخست، تهران: آوای نو.

زیاده، نیکلا أ (1351ش)، دمشق در عصر ممالیک، مترجم: جلال‌الدین اعلم، چاپ نخست، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

صفا، ذبیح‌الله (1363ش)، تاریخ ادبیات در ایران، چاپ چهارم، تهران: فردوسی.

طنطاوی، محمد (1391ش)، لگام زبان، پیدایی دستور زبان عربی و سیر تاریخی آن، مترجم: حسین ایمانیان و میثم ایمانیان بیدگلی، چاپ نخست، کاشان: دانشگاه کاشان.

مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد (1363خ)، شرح التعرف لمذهب التصوف نور المریدین وفضیحه المدّعین، مقدمه و تصحیح و تحشیه: محمد روشن، چاپ نخست، تهران: اساطیر.

مستوفی، حمدالله (1362خ)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.

منابع اینترنتی

مقاله «خاطره و فراموشی» نویسنده: پل ریکور، مترجم: ویکتوریا طهماسبی، در:
http://www.dibache.com

مقاله «گام‌به‌گام با نظریه‌های ارتباطات»، درس پنجم، گابریل تارد، نویسنده: مهدیه موسوی، در:
http://prchy.blogfa.com

http://fa.wikipedia.org