تورم خاطرات گذشته (آسیب‌شناسی شیفتگی نویسندگان مسلمان به میراث علمی و ادبیِ اسلامی پس از یورش مغول)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلف

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان

المستخلص

روان بحران‌زدة انسان مسلمان پس از یورش مغول یا به گونه‌ای مالیخولیایی از واقعیت می‌گریزد و در جهان تخیل و ماورا پرسه می‌زند و یا شیفتة گذشتة ـ به گمان او ـ کامل و زرین خود می‌شود و از هر چه بوی نوآوری، تازگی و یا حتی غیراسلامی داشته باشد، بیزار می‌گردد. پیامد چنین امری در حوزة شعر، توجه به تأویل‌های غیرمنطقی و استعاره‌های دور و غریب و نظم بر شیوة گذشتگان است و در حوزة نگارش علمی، بسنده‌کردن به بازخوانی و بازنویسی نوشته‌های گذشته و عدم نوآوری و طرحی نو درانداختن.
در جستار پیشِ رو، پس از نگاهی گذرا به علت این امر، به چرایی گسترش پدیدة شرح و حاشیه یا گزیده‌نویسی نویسندگان عرب‌زبان این دوره می‌پردازیم. به باور ما چنین گرایشی به نوشته‌های پیشین و شرح و گزیده کردن آنها، نوعی توجه به میراث عربی ـ اسلامی است که ریشة اصلی آن را باید در گسترش روحیة تقلید در این دوران و نیز نگاه همراه با حسرت و احترام به گذشته جست‌وجو کرد؛ نگاهی که از یک ‌سو، تحت تأثیر دیدگاه‌های نقادانة رایج در عصر و وظایفی است که سخن‌سنجان این دوره برای شاعر و نویسنده تعیین کرده‌اند و از دیگر سو به شرایط روانی، اجتماعی، سیاسی و باوری انسان مسلمان در آن دوره برمی‌گردد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1988م)، المقدمة، لاط، بیروت: دار العودة.

ابن منظور، محمد بن مکرّم (1404هـ-1984م)، مختصر تاریخ دمشق، تحقیق: روحیّة النحاس و ریاض عبدالحمید مراد و محمد مطیع الحافظ، الطبعة الأولی، دمشق: دار الفکر.

ابن هشام الأنصاری، جمال‌الدین (د.تا)، شرح شذور الذهب فی معرفة کلام العرب، لاط، دمشق: دار الفکر.

ابن هشام الأنصاری، جمال‌الدین (د.تا)، شرح قطر الندی وبل الصدی، لاط، دمشق: دار الفکر.

أمین، بکری شیخ (1400هـ-1980م)، مطالعات فی الشعر المملوکی والعثمانی، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.

انطاکی، داود (1957م)، تزیین الأسواق بتفصیل أشواق العشاق، الطبعة الأولی، بیروت: دار المکشوف.

بدوی، أحمد أحمد (2003م)، أسس النقد الأدبی عند العرب، لاط، القاهرة: دار نهضة مصر.

بدوی، أحمد أحمد (د.تا)، الحیاة الأدبیة فی عصر الحروب الصلیبیة بمصر والشام، الطبعة الثانیة، القاهرة: دار نهضة مصر.

تفتازانی، سعدالدین (1369خ)، شرح مختصر المعانی، تحقیق عبدالمتعال الصعیدی، چاپ سوم، بی‌جا: بهمن.

التونجی، محمد (1987م)، التیارات الأدبیة إبان الزحف المغولی، الطبعة الأولی، دمشق: طلاس للدراسات والترجمة والنشر.

الجندی، أنور (1985م)، خصائص الأدب العربی فی مواجهة نظریات النقد الأدبی الحدیث، الطبعة الثانیة، بیروت: دار الکتاب اللبنانی.

حاجی خلیفة، مصطفی بن عبدالله (1419هـ-1999م)، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، لاط، بیروت: دار الفکر.

حرکات، إبراهیم (1421هـ-2000م)، مدخل إلی تاریخ العلوم بالمغرب المسلم حتی القرن 9هـ/ 15م، الطبعة الأولی، د.م: دار الرشاد الحدیثة.

الحسنیّة، سلیم (1997م)، أضواء علی صناعة الکتابة الدیوانیة عند العرب منذ نشأتها حتی العصر المملوکی، لاط، دمشق: منشورات وزارة الثقافة.

الحسین، قُصیّ (2011م)، الأدب العربی فی العصرین المملوکی والعثمانی، الطبعة الأولی، طرابلس: المؤسسة الحدیثة للکتاب ناشرون.

دیاب، عبدالمجید (1993م)، تحقیق التراث العربی منهجه وتطوّره، الطبعة الثانیة، القاهرة: دار المعارف.

سمعانی، شهاب‌الدین أحمد (1368خ)، رَوح الأرواح فی شرح أسماء الملک الفتّاح، چاپ نخست، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

السیوطی، جلال‌الدین (د.تا)، المزهر فی علوم اللغة وأنواعها، شرح و تصحیح: محمد أجاد المولی و علی محمد البجاوی و محمد أبوالفضل إبراهیم، لاط، بیروت: دار الجیل.

ضیف، شوقی (د.تا)، فی التراث والشعر واللغة، لاط، مصر: دار المعارف.

ضیف، شوقی (2009م)، الفن ومذاهبه فی النثر العربی، الطبعة الخامسة عشرة، القاهرة: دار المعارف.

طبّانة: بدوی (1986م)، السرقات الأدبیة دراسة فی ابتکار الأعمال الأدبیة وتقلیدها، لاط، بیروت: دار الثقافة.

عباس، إحسان (1401هـ-1981م)، تاریخ النقد الأدبی عند العرب، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الثقافة.

عبدالتواب، رمضان (1406هـ-1985م)، مناهج تحقیق التراث بین القدامی والمحدثین، الطبعة الأولی، القاهرة: مکتبة الخانجی.

العسقلانی، ابن حجر (1414هـ-1993م)، الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، لاط، بیروت: دار الجیل.

فروخ، عمر (1992م)، تاریخ الأدب العربی، الطبعة الأولی، بیروت: دار العلم للملایین.

محمد، محمود سالم (1414هـ- 1993م)، أدب الصنّاع وأرباب الحرف حتی القرن العاشر الهجری، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق: دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ-1989م)، الأدب فی بلاد الشام عصور الزنکیین و الأیوبیین و الممالیک، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر و دمشق، دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ- 1989م)، تاریخ الأدب العربی العصر المملوکی، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق: دار الفکر.

موسی باشا، عمر (1408هـ- 1989م)، تاریخ الأدب العربی العصر العثمانی، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر؛ دمشق، دار الفکر.

الیوسفی، محمد لطفی (2002م)، فتنة المتخیّل؛ الکتابة ونداء الأقاصی، الطبعة الأولی، بیروت.

ب) فارسی

افشار کهن، جواد (1383ش)، بازخوانی جامعه‌شناسی سنت‌گرایی و تجددطلبی در ایران بین دو انقلاب، چاپ نخست، تهران: آوای نو.

زیاده، نیکلا أ (1351ش)، دمشق در عصر ممالیک، مترجم: جلال‌الدین اعلم، چاپ نخست، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

صفا، ذبیح‌الله (1363ش)، تاریخ ادبیات در ایران، چاپ چهارم، تهران: فردوسی.

طنطاوی، محمد (1391ش)، لگام زبان، پیدایی دستور زبان عربی و سیر تاریخی آن، مترجم: حسین ایمانیان و میثم ایمانیان بیدگلی، چاپ نخست، کاشان: دانشگاه کاشان.

مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد (1363خ)، شرح التعرف لمذهب التصوف نور المریدین وفضیحه المدّعین، مقدمه و تصحیح و تحشیه: محمد روشن، چاپ نخست، تهران: اساطیر.

مستوفی، حمدالله (1362خ)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.

منابع اینترنتی

مقاله «خاطره و فراموشی» نویسنده: پل ریکور، مترجم: ویکتوریا طهماسبی، در:
http://www.dibache.com

مقاله «گام‌به‌گام با نظریه‌های ارتباطات»، درس پنجم، گابریل تارد، نویسنده: مهدیه موسوی، در:
http://prchy.blogfa.com

http://fa.wikipedia.org

 

 


المجلد 12، العدد 39
الخريف 1437
الصفحة 205-230
  • تاريخ الاستلام: 25 يوليو 2015
  • تاريخ المراجعة: 01 سبتمبر 2015
  • تاريخ القبول: 24 فبراير 2016