التحليل النقدي للنهج التكاملي؛ اعتمادا على منهج البحث الأدبي لشوقي ضیف والنظرية البنائية لأنطوني جيدنز

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلف
دانشگاه فرهنگيان
10.22034/iaall.2025.456549.2908
المستخلص
الملخّص
يعد شوقي ضیف وجها معروفا من وجوه الأدب المعاصر في الوطن العربي، وله العديد من الأبحاث في مجال الأدب والصلاحية المعرفية لنتائجه وإنجازاته الأدبية هي التي عادة ما يتم الإستشهاد بها في معظم الأبحاث. لذلك، تهدف هذه المقالة إلى التعرف على السلالات الأساسية لأسلوب البحث الأدبي لشوقي ضيف من خلال الإعتماد على طريقة أنتوني جيدينز التکاملیة كنموذج منهجي ثالث وشرح مكونات كل منها قدر الإمكان أثناء صياغة حججه. لذلك، أوّلاً، يعيد التفكير في الموقف النموذجي لهذه الطريقة. ثم، أثناء تحليل موادها وعواقبها ومتطلباتها النظرية، بالإضافة إلى إمكانية أو رفض استخدام نهج شوقي ضيف المتكامل والذي يتوافق إلى حد ما مع نظرية البناء المتكاملة لأنتوني جيدينز، فإنه يوضح أنه على الرغم من تفضيل بعض علماء الاجتماع لذلك، ولكن لنقص المعرفة بالأسس الفلسفية لكل من المناهج، ليس من الممكن التكيّف والتطبيق في الدراسات الإجتماعية والأدبية. لذلك، مع الأخذ في الإعتبار الفصل بين مفهومَی الجمع والمزيج، يقدّم طريقة الدراسة متعددة التخصّصات كنموذج مقترح له.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

تحلیل انتقادی رویکرد تلفیقی‌گرایی؛ با تکیه بر روش ادب‌پژوهی شوقی ضیف و تئوری ساخت‌یابی آنتونی گیدنز

المؤلف Persian

عبدالله حسيني
المستخلص Persian

شوقی ضیف، چهرۀ نام‌آشنای ادبیات معاصر جهان عرب است که تحقیقات دامنه‌دار و درازآهنگی را در گسترۀ ادبیات از خود به یادگار گذاشته است. میزان روایی و معرفت‌بخشی یافته‌ها و دستاوردهای ادبی او به‌گونه‌ای است که معمولاً در بیشتر تحقیقات حوزۀ تاریخ و نقد ادبی به آنها استناد می‌شود؛ ازاین‌رو، این مقاله بر آن است تا با تکیه بر روش تلفیقی‌گرایی آنتونی گیدنز، به‌عنوان جنبش سوم روش‌شناختی؛ سویه‌های نظری روش ادب‌پژوهی شوقی ضیف را از یکدیگر بازشناخته و به‌قدر مقدور تبیین کند؛ البته باید عنایت داشت که این بحث، بحثی صرفاً ادبی نیست؛ یعنی در آن از ویژگی‌های نظریه ادبی سخنی به میان نمی‌آید؛ بلکه مبحثی است کاملاً فلسفی که می‌توان آن را در ذیل حوزۀ روش‌شناسی بازتعریف کرد؛ بنابراین، ابتدا نظام فکری روش تلفیقی را نقد و بازاندیشی می‌کند، سپس ضمن تحلیل پیامدها و مقتضیات نظری آن و همچنین، امکان یا امتناع کاربست رویکرد شوقی ضیف که تا حدودی با تئوری تلفیقی ساخت‌یابی آنتونی گیدنز، همسو و همانند است، نشان می‌دهد که با وجود اقبال پاره‌ای از جامعه‌شناسان به آن، امّا به‌دلیل عدم سنخیت مبانی فلسفی هر کدام از رویکردها، چندان امکان تطبیق و کاربست در مطالعات اجتماعی و ادبی ندارد؛ ازاین‌رو، با عنایت به تفکیک میان دو مفهوم ترکیب و مخلوط، روش مطالعۀ میان‌رشته‌ای را به‌عنوان مدل پیشنهادی خود ارائه می‌دهد.

الكلمات الرئيسية Persian

شوقی ضیف
آنتونی گیدنز
تلفیقی‌گرایی
میان‌رشته‌ای
روش‌شناسی
عربي
-  اصطیف، عبدالنبیّ، (1991)، في النقد الأدبي العربي الحديث، مقدمات – مداخل- نصوص، دمشق، مطبعة الإتّحاد
-  جمعة، حسین، (2003)، المسبار في النقد الأدبي،دراسة في نقد النقد للأدب القديم والتناص، دمشق، منشورات اتحاد الكتاب العرب
-  الشرفات، نوال حمد فنیخر، (2021)، "المنهج التكاملي في النقد الأدبي"، الأردن، مجلة العلوم الإنسانیة و الطبیعیة، doi.org/10.53796/hnsj21042
-  ضیف، شوقی، (1972)، البحث الأدبی، طبیعته، مناهجه، أصوله، مصادره، الطبعة السابعة، القاهرة، دارالمعارف
-  العتیق، عبدالعزیز، (1972)، فی النقد الأدبی، بیروت، دار النهضة العربیة
-  قطب، سید، (1993)، النقد الأدبی أصوله و مناهجه، القاهرة، دار الشروق
-  محمد، عبدالرحمن ابراهیم، (1993)، اتجاهات النقد في الأدب العربي الحديث، دراسات تطبيقية، القاهرة، مكتبة الشباب
-  فارسی
-  استربرگ، کرستین فی، (1385)، روش‌های تحقیق کیفی در علوم اجتماعی، ترجمه احمد احمدپور و علی شماعی، یزد، دانشگاه یزد
-  افتخاری، قاسم، (1385)، "تبارشناسی شناخت و شناسایی دانش و روش علمی"، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، سال اول شماره 1: 46-11
-  بازرگان، عباس، (1387)، روش‌های تحقیق کمی و آمیخته، تهران: نشر دیدار
-  برزگر، ابراهیم، (1388)، "تاریخچه چیستی و پیدایی علوم میان‌رشته‌ای"، فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، دوره اول شماره 1: 37-56. بازرگان، عباس، (1387)، روش‌های تحقیق کمی و آمیخته، تهران: نشر دیدار
-  پارسانیا، حمید، (1383)، "روش‌شناسی و اندیشه سیاسی"، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 28
-  جلائی‌پور، محمدرضا.(1384)، آشنایی با آرا و آثار گیدنز در آنوتنی گیدنز، چشم‌اندازهای جهانی، تهران، نشر نی
-  حسینی، عبدالله، (1401)، "خوانش سنت تفهّمی ماکس وبر در نقد روش‌شناسی تاریخی طه حسین، با تأکید بر مقدمه کتاب فی الآدب الجاهلی"، دو فصلنامه علمی نقد ادب معاصر عربی، دوره 12، شماره 22، صص141-163
-  ساروخانی، باقر، (1385)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، دیدار
-  ساعی، علی، (1386) روش تحقیق در علوم اجتماعی (با رهیافت عقلانیت انتقادی)، تهران، سمت
-  سجادی، سید مهدی، (1396)، "نقد گفتمان تلفیق التقاطی (بازسازی سازوارانه) در تعلیم و تربیت: با نگاهی به آثار دکتر خسرو باقری"، پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، دانشگاه فردوسی مشهد، سال7 شماره2 : 103-118
-  سروش، عبدالکریم، (1386)، علم چیست، فلسفه چیست، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط
-  شعبانی‌ورکی، بختیار و همکاران، (1390)، "طبقه‌بندی مغالطه‌های اسکات و پژوهش‌های تربیتی در ایران: ارزیابی روش‌شناختی پژوهش‌های منتشر شده در نشریات معتبر علوم تربیتی و روان شناسی ایران در سال‌های 85-1381"، پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، شماره1: 74-49
-  فکوهی، ناصر، (1376)، تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، تهران، نشر نی
-  کرسول، جان دبلیو، (1392)، طرح پژوهش رویکردهای کیفی، کمّی و ترکیبی، مترجمین: علیرضا کیامنش و مریم دانای‌طوس، تهران، جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی
-  کسل، فیلیپ، (1383)، چکیده آثار آنتونی گیدنز، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، انتشارات ققنوس
-  گال، مردیت و والتر بورگ و جویس گال، (1392)، روش‌های تحقیق کمّی و کیفی در علوم تربیتی و روان‌شناسی، ترجمه احمدرضا نصر و دیگران، تهران، سمت
-  ملکیان، مصطفی، (1378)، روش تحقیق در فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس قم
References
Al-Atiq, A. (1972). On literary criticism. Beirut: Dar Al-Nahda Al-Arabiya. [In Arabic]
Al-Sharafat, N. H. F. (2021). The integrative approach in literary criticism. Journal of Human and Natural Sciences, Jordan.
https://doi.org/10.53796/hnsj21042 [In Arabic]
Astif, A. N. (1991). In modern Arabic literary criticism: Introductions – Approaches – Texts. Damascus: Al-Ittihad Press. [In Arabic]
Barzegar, E. (2009). History and emergence of interdisciplinary sciences. Quarterly Journal of Interdisciplinary Studies in Humanities, 1(1), 37–56. [In Persian]
Bazargan, A. (2008). Quantitative and mixed research methods. Tehran: Didar Publishing. [In Persian]
Castle, P. (2004). Summary of Anthony Giddens’ works (H. Chavoshian, Trans.). Tehran: Ghoghnoos Publications. [In Persian]
Dancy, J. (1992). A companion to epistemology. USA: Blackwell. [In English]
Daif, S. (1972). Literary research: Its nature, methods, principles, and sources (7th ed.). Cairo: Dar Al-Ma’arif. [In Arabic]
Eftekhar, G. (2006). Genealogy of knowledge and identification of scientific method. Political Science Research Journal, 1(1), 11–46. [In Persian]
Esterberg, K. F. (2006). Qualitative research methods in social sciences (A. Ahmadpour & A. Shamaei, Trans.). Yazd: University of Yazd. [In Persian]
Fakouhi, N. (1997). History of anthropological thought and theories. Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Gall, M., Borg, W., & Gall, J. (2013). Quantitative and qualitative research methods in educational and psychological sciences (A. R. Nasr et al., Trans.). Tehran: SAMT. [In Persian]
Giddens, A. (1981). A contemporary critique of historical materialism. USA: University of California Press. [In English]
Hosseini, A. (2022). Reading Max Weber’s interpretive tradition in the methodological critique of Taha Hussein, with emphasis on the introduction to Fi al-Adab al-Jahili. Scientific Journal of Contemporary Arabic Literary Criticism, 12(22), 141–163. [In Persian]
Jalaipour, M. R. (2005). Introduction to Giddens’ ideas and works. In A. Giddens, Global perspectives. Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Jalaipour, M. R. (2005). Introduction to Giddens’ ideas and works: Global perspectives. Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Jumaa, H. (2003). Al-Misbar in literary criticism: A study on the critique of criticism of classical literature and intertextuality. Damascus: Union of Arab Writers Publications. [In Arabic]
Karsoul, J. W. (2013). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed approaches (A. Kia-manesh & M. Danay-Toos, Trans.). Tehran: Jihad Daneshgahi, Allameh Tabataba’i Unit. [In Persian]
Malkiyan, M. (1999). Research methods in philosophy. Qom: Tarbiat Modares University. [In Persian]
Muhammad, A. I. (1993). Trends in modern Arabic literary criticism: Applied studies. Cairo: Maktabat Al-Shabab. [In Arabic]
Kersol, J. W. (2013). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed approaches (A. Kia-manesh & M. Danay-Toos, Trans.). Tehran: Jihad Daneshgahi, Allameh Tabataba’i Unit. [In Persian]
Parsania, H. (2004). Methodology and political thought. Political Science Quarterly, 28. [In Persian]
Qutb, S. (1993). Literary criticism: Principles and methods. Cairo: Dar Al-Shorouk. [In Arabic]
Saroukhani, B. (2006). Research methods in social sciences. Tehran: Didar. [In Persian]
Saee, A. (2007). Research methods in social sciences: With a critical rationality approach. Tehran: SAMT. [In Persian]
Sajjadi, S. M. (2017). Critique of eclectic discourse (constructive reconstruction) in education: With reference to the works of Dr. Khosro Bagheri. Journal of Foundations of Education, Ferdowsi University of Mashhad, 7(2), 103–118. [In Persian]
Shabani-Varki, B., et al. (2011). Classification of Scott’s fallacies and educational research in Iran: A methodological evaluation of published studies in top Iranian educational and psychological journals (2002–2006). Journal of Foundations of Education, 1, 49–74. [In Persian]
Soroush, A. (2007). What is science? What is philosophy? Tehran: Sirat Cultural Institute. [In Persian]
Useem, B. (1980). Solidarity model and the Boston anti-busing movement. New York, NY: Kegan Paul. [In English]
المجلد 21، العدد 76
الصيف 2025
الصفحة 321-347

  • تاريخ الاستلام 12 مايو 2024
  • تاريخ المراجعة 12 ديسمبر 2024
  • تاريخ القبول 13 إبريل 2025