بررسی تاریخی «ض» در زبان عربی و سیر تحول آوایی آن در زبان فارسی

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس

2 استادیار گروه زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه خلیج فارس

المستخلص

از میان حروف عربی، «ض» بیش از هر آوای دیگری، زبان‌شناسان عربی را از گذشته تا امروز به خود مشغول کرده‌است. این دانشمندان همگی بر سر اختصاص «ض» به زبان عربی اتفاق نظر دارند، ازاین‌رو زبان عربی به «لغة الضاد» مشهور شده‌است و حتی این آوا را در زبان‌های سامی نیز نمی‌توان یافت. این پژوهش می‌کوشد به این پرسش، پاسخ دهد که در تغییر آوایی «ض»، چه نوع مکانیسمی، چه شنیداری و چه گفتاری، دخیل بوده‌ که فارسی‌زبانان این آوا را به صورت‌های مختلف «د»، «ز» و یا «ذ» تلفظ کرده‌اند. برای پاسخ به این سؤال، با توجه به تعامل تاریخی میان زبان فارسی و زبان عربی، در پژوهش حاضر از روش آواشناسی تطبیقی استفاده شده‌است. بر این اساس می‌توان گفت «ض» در زبان فارسی روند تحول یکسانی را نپیموده‌است؛ برخی شواهد زبانی بر این امر دلالت دارد که فارسی‌زبانان، برخی از واژه‌های دارای «ض» (و نیز «ظ») عربی را به صورت «د» تلفظ می‌کرده‌اند. همچنین احتمال می‌رود با توجه به میسرنبودن تلفظ «ض» (و «ظ») نزد فارسی‌زبانان، و شباهت آنها به «ذ» و نیز سیر تحول آوایی موجود در «ذ» به «ز» در تاریخ زبان فارسی، تحول «ض» به «ز» از مسیر «ذ» گذشته باشد. بالأخره اینکه صرف نظر از مشخصه‌های تباینی «ض» (و «ظ» و «ذ») در عربی و با توجه به رأی ابن‌جزری دربارۀ تشابه «ض» به «ز»، در اغلب واژه‌ها «ض» مستقیماً به «ز» تبدیل شده‌است که امروزه شاهد آن هستیم.

الكلمات الرئيسية


کتابنامه

1) عربی

قرآن کریم

ابن الجزری، الحافظ أبوالخیر محمّد الدمشقی (د.ت)، النشر فی القراءات العشر؛ تحقیق علی محمّد الضباع، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

ابن جنّی، أبوالفتح عثمان (د.ت)، سرّ صناعة الإعراب، تحقیق أحمد فرید أحمد، القاهرة: المکتبة التوفیقیة.

ابن حجّة الحموی، تقی الدین أبوبکر (1974)، بلوغ الأمل فی فنّ الزجل؛ تحقیق رضا محمّد القریشی، دمشق: منشورات وزارة الثقافة والإرشاد القومی.

ابن خالویه الهمذانی النحوی، أبو عبدالله الحسین أحمد (1992)، إعراب القراءات السبع وعللها؛ حقّقه وقدّم له عبدالرحمن بن سلیمان العثیمین، الطبعة الأولى، القاهرة: مکتبة الخانجی.

ابن درید، محمد بن حسن (د.ت)، جمهرة اللغة؛ تحقیق رمزی بعلبکی، الطبعة الأولى، بیروت: دار العلم للملایین.

ابن سهیل النحوی، أبوالفرج محمّد (2005)، کتاب الضاد والظاء من حروف الهجاء؛ تحقیق أحمد عبدالله باجور علی، الطبعة الأولى، القاهرة: مکتبة الثقافة الدینیّة.

ابن عبد ربّه، أحمد بن محمد (1404)، العِقد الفرید؛ تحقیق مفید محمد قمیحة، الطبعة الأولى، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن عصفور، علی بن مؤمن (1986)، المقرب؛ تحقیق أحمد عبدالستار الجواری وعبدالله الجبوری، ؟: وزارة الأوقاف والشؤون الدینیة لجنة إحیاء التراث الإسلامی.

أبوالبرکات بن الأنباری (1391ق)، زینة الفضلاء فی الفرق بین الضاد والظاء؛ مقدمة وتحقیق رمضان عبدالتواب، القاهرة: دار الأمانة/ مؤسسة الرسالة.

ابوحاتم الرازی، أحمد بن حمدان (1994)، کتاب الزینة فی الکلمات الإسلامیة العربیة؛ تحقیق وتعلیق حسن بن فیض الله الهمدانی، الطبعة الأولى، صنعاء: مرکز الدراسات والبحوث الیمنی.

أنیس، إبراهیم (د.ت)، الأصوات اللغویّة، القاهرة: مکتبة نهضة مصر.

برجشتراسر (1994)، التطوّر النحوی للغة العربیّة؛ أخرجه وصمّمه وعلّق علیه رمضان عبدالتوّاب، الطبعة الثانیة، القاهرة: مکتبة الخانجی.

بروکلمان، کارل (1977)، فقه اللغات السامیّة؛ ترجمه عن الألمانیة رمضـان عبد التوّاب، الریاض: مطبوعات جامعة الریاض.

بعلبکی، رمزی منیر (1999)، فقه العربیّة المقارَن: دراسات فی أصوات العربیة وصرفها ونحوها على ضوء اللغات السامیّة، الطبعة الأولى، بیروت: دار العلم للملایین.

الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر (2002)، الرسائل الأدبیّة؛ تحقیق علی أبوملحم، الطبعة الثانیة، بیروت: دار ومکتبة الهلال.

حسّان، تمّام (1973)، اللغة العربیة: معناها ومبناها، القاهرة: الهیئة المصریّة العامّة للکتاب.

الزمخشری، أبوالقاسم محمود جار الله (1859)، المفصّل فی النحو؛ تحقیق بروخ (J.p.Broch)، برلن: فریدریک یونیورسیتی.

سیبویه، أبو بشر عمرو بن عثمان بن قنبر (1982)، الکتاب؛ تحقیق وشرح عبد السلام محمّد هارون، الطبعة الثالثة، القاهرة: مکتبة الخانجی، الجزء الرابع.

الشیخ المفید، أبوعبدالله محمد (1413)، الاختصاص؛ صحّحه وعلّق علیه علی أکبر الغفّاری، الطبعة الأولى، قم: جماعة المدرسین.

کانتینو، جان (1966)، دروس فی علم أصوات العربیّة؛ نقله إلى العربیّة صالح القرمادی، لا طبعة، تونس: نشریات مرکز الدراسات والبحوث الاقتصادیّة والاجتماعیّة بالجامعة التونسیّة.

المبرِّد، أبو العبّاس محمّد بن یزید (1994)، المقتضب، تحقیق محمد عبد الخالق عضیمة، القاهرة: لجنة إحیاء التراث الإسلامی، الجزء الأوّل.

المتنبّی، أبوالطیّب أحمد بن حسین (1986)، الدیوان؛ شرحه وکتب هوامشه مصطفى سبیتی، الطبعة الأولى، بیروت: دار الکتب العلمیّة، مجلّد واحد، جزءان.

مصطفى، إبراهیم وآخرون (1426ق)، المعجمالوسیط، الطبعة الخامسة، طهران: مؤسّسة الصادق.

عبدالتوّاب، رمضان (1971)، «مشکلة الضاد العربیّة وتراث الضاد والظاء»، مجلة المجمع العلمی العراقی (بغداد)، المجلد 21، ج1، صفحات 214-240.

مرعشی ساجقلی‌زاده، محمد (1995)، «کیفیة أداء الضاد»؛ تحقیق حاتم صالح الضامن، مجلة المجمع اللغة العربیة بدمشق، المجلد 70، اکتوبر 1995، العدد4، صفحات 640-657.

2) فارسی

ابوالقاسمی، محسن (1386)، تاریخ زبان فارسی، چ8 ، تهران: سمت.

شمس قیس، شمس‌الدین محمّد قیس الرازی (1360)، المعجم فی معاییر اشعار العجم؛ تصحیح محمّد بن عبدالوهّاب قزوینی و تصحیح مجدّد مدرّس رضوی، چ3، تهران: کتاب‌فروشی زوّار.

نجفی، ابوالحسن (1380)، مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، چ7، تهران: انتشارات نیلوفر.

پیام، طه (1386)، «آواشناسی سیبویه»، مجلۀ زبان‌شناسی، سال 22، شمارۀ 43، صص 21-32.

3) انگلیسی

Boersma, Paul & Weenink, David (2016), Praat: doing phonetics by computer [Computer program]. Version 6.0.19, retrieved 13 June 2016 from http://www.praat.org/

MacKenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London: Oxford University Press.

Zammit, Martin R. (2002), A Comparative Lexical Study of Qur’ānic Arabic, Leiden/ Boston/ Köln: Brill.


المجلد 13، العدد 43
الخريف 1438
الصفحة 87-108
  • تاريخ الاستلام: 21 يوليو 2016
  • تاريخ المراجعة: 26 يناير 2017
  • تاريخ القبول: 31 يناير 2017