زبان و تحول فرهنگی ـ شناختی بر اساس نظریة فرمالیسم در رویکرد شکل‌دهی جامعه‌شناسی (مطالعه موردی موتیف «بخشش بدون منت» در قرآن و دیوان متنبی)

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی

3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی

المستخلص

نقش زبان در رویکرد نظام‌مند فرمالیستی منحصر در ارتباط نیست؛ بلکه پای را فراتر از این گذاشته و به ایجاد فرهنگ و تولید شناخت منجر شده‌است. بنابراین این مقاله درصدد پاسخگویی به این سؤال مهم است که: متن ادبی چه رابطه‌ای با شناخت و گفتمان فرهنگی می‌تواند داشته باشد؟ در این مقاله بر اساس رویکرد یادشده به بررسی موتیفِ «بخشش بدون منت» و تطبیق آن بر دو نمونه از کتاب قرآن و دیوان متنبی پرداخته‌ایم. روش مقاله، تحلیلی ـ انتقادی است که بر اساس نظریة فرمالیسم در رویکرد شکل‌دهی جامعه‌شناسی به تبیین مسائل مطرح‌شده پرداخته‌است. هدف اصلی پژوهش این است که به بررسی و تبیین نقش متن ادبی در شکل‌دهی به فرهنگ و تأسیس گفتمان‌های شناختی متفاوت می‌پردازد. ازاین‌رو متن ادبی نه به عنوان آیینة جامعة قبل از خود، بلکه به عنوان تحرکی در جهت ایجاد فرهنگ و شناخت متفاوت است. و در پایان به این نتیجه رسیده‌ایم که شیوة کاربرد زبان در نمونة قرآنی به‌گونه‌ای است که منجر به ایجاد یک نوع گفتمان فرهنگی ـ شناختی در حوزة دموکراسی گشته‌است، اما شیوة کاربرد زبان در نمونة دیوان متنبی به‌گونه‌ای است که لزوماً منجر به ایجاد یک جامعة طبقاتی و درنتیجه استثمار انسان به دست انسان شده‌است.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

1) فارسی

أحمدی، بابک (1392)، حقیقت و زیبایی، چاپ بیست‌وپنجم، تهران: مرکز.

بشیری و خواجه‌گیری، محمود و طاهره (1390)، «بررسی سه غزل سنایی بر پایه نقد فرمالیستی با تأکید بر آرای گرامون و یاکوبسن»، پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی، سال سوم، شماره 9.

پورنامداریان، تقی (1391)، «حافظ و خلاف‌عادت در صورت و معنی غزل»، فصلنامه زبان و ادبیات فارسی، سال بیستم، شماره 73.

تودوروف، تزوتان (1392)، نظریة ادبیات: متن‌هایی از فرمالیست‌های روس، ترجمه: عاطفه طاهایی، چاپ دوم، تهران، نشر دات.

زاهدی، کیوان (1388)، زبان، تفکر و فرهنگ: دیدگاه‌ها و برهان‌ها، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره دوم، شماره اول.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1389)، موسیقی شعر، چاپ دوازدهم، تهران: آگاه.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1391)، رستاخیز کلمات، چاپ دوم، تهران: سخن.

صفوی، کورش (1392)، درآمدی بر معنی‌شناسی، چاپ پنجم، تهران: سورة مهر.

فتوحی، محمود (1390)، سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران: سخن.

الکواز، محمدکریم (1386)، سبک‌شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ترجمه: سید حسین سیدی، تهران: سخن.

مرامی، جلال و قاسم عزیزی (1396)؛ «خوانشی نو از مکتب فرمالیسم در پرتو رویکرد شکل‌دهی جامعه‌شناسی: پژوهشی زیباشناسانه در حاشیه سورة کوثر»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال پنجم، شماره 18.

موقن، یدالله: ترجمه و تألیف (1378)، زبان، اندیشه و فرهنگ «مجموعه مقالات»، چاپ اول، تهران: هرمس.

2) عربی

القرآن

ابراهیم، مصطفی وآخرون (1386)، المعجم الوسیط، تهران: مؤسسة الصادق للطباعة والنشر.

ابن المنظور (1994م)، لسان العرب، بیروت: دارالصادر.

ابن سیده (2000)، المحکم والمحیط الأعظم، التحقیق: عبدالحمید هنداوی، لبنان، بیروت: دارالکتب العلمیّة.

ابن سینا، ابوعلی حسین (1953)، فن الشعر شفا، ضمیمة فن الشعر ارسطو، ترجمه: عبدالرحمن بدوی، قاهرة.

اصفهانی، راغب (1369)، ترجمه و تحقیق مفردات ألفاظ قرآن، ترجمه: غلامرضا خسروی حسینی، چاپ اول، تهران: مرتضوی.

الجرجانی، عبدالقاهر (1984)، دلائل الإعجاز، تحقیق: محمود محمد شاکر، القاهرة: مکتبة الخانجی.

الجرجانی، عبدالقاهر (1991)، أسرار البلاغة، تحقیق: محمود محمد شاکر، جدة: دار المدنی.

الجوهری، اسماعیل (1987)، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیه، التحقیق: أحمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.

عرابی، محمد غازی (1426)، التفسیر الصوفی الفلسفی للقرآن الکریم، دمشق: دارالبشائر.

عزالدین، إسماعیل (1966)، الشعر العربی المعاصر (قضایاه وظواهره الفنیّة والمعنویّة)، الطبعة الثالثة، دارالفکر العربی.

العسکری، أبوهلال (1997)، الفروق اللغویّة، التحقیق: محمد ابراهیم سلیم، القاهرة: دارالعلم والثقافه.

فضل، صلاح 1998)، نظریة البنائیة فی النقد الأدبی، الطبعة الأولی، القاهرة: دارالشروق.

المتنبی (2010)، الدیوان، تحقیق: یوسف الشیخ محمد البقاعی، چاپ هشتم، بیروت: دار الکتاب العربی.

محمد مرزاق، عبدالقادر (2008م)، مشروع أدونیس الفکری والإبداعی (رؤیة معرفیة)، الولایات المتحدة الأمیرکیة: المعهد العالمی للفکر الإسلامی.

مسعود، جبران (1376)، المعجم الرائد، ترجمه: رضا انزایی‌نژاد، چاپ دوم، دارالعلم للملایین.

المناصرة، عزالدین (2006)، علم الشعریات: قراءه مونتاجیة فی أدبیة الأدب، عمان: دار مجدلاوی للنشر و التوزیع.