التناص الدینی فی قصیدة «ثورة فی الجحیم» لجمیل صدقی الزهاوی

المؤلفون

المستخلص

تعدّ ظاهرة تفاعل النصوص(التناص) مصطلحاً نقدیاً أدخله جولیا‌کریستیفا بوصفه نظریة نقدیة مستقلّة فی المباحث النقدیة الجدیدة. أصحاب هذه النظریة یذهبون إلی أنه لیس هناک نص مستقلّ معنیً بل کلّ نصّ یتفاعل النصوص الأخری و هو نسیجٌ جدیدٌ من النصوص السابقة، و أساساً علی هده النظریة یعتیر النص الجدید کأفق ممتد لایعرف الحدود الزمنیة و الحضاریة .   


جمیل صدقی الزهاوی هو من روّاد النهضة الأدبیة الحدیثة فی العراق، جعل الشعر أداة لنشر آرائه و أفکاره الاجتماعیة و نزعاته المتجدّدة وکان یدعو به إلی القیام فی وجه الاستبداد. قصیدته «ثورة فی الجحیم» هی رحلة خیالیة إلی عالم ما بعد الموت، أنشدها معبّراً عن فلسفته وآرائه فی المجتمع و القیم السائدة بین أبناء عصره علی لسان أهل الجحیم. استفاد الشاعر فیها من التناص الدینی و أظهر بها اضطلاعَه للنص الغائب و استطاع بقصیدته هذه التأثیر علی المخاطب.


هذه المقالة بعد دراسة موجزة فی التناص و أهمیته فی النقد الأدبی، تسعی إلی قرأة جدیدة لقصیدة«ثورة فی الجحیم» لجمیل صدقی الزهاوی، مبینة مدی تأثر النص الحاضر بالنص الغائب. و أخیراً وصلت الدراسة إلی أن للکلمات الدینیة و مضامینها دوراً بارزاً فی إنشادها و أن الشاعر استطاع بالتفاعل بین النصین، الغائب و الحاضر، أن یوثر علی مخاطبه تأثیراً عمیقاً.

الكلمات الرئيسية


-      قرآن کریم

-      التمیمی، احسان محمد جواد، دراسه لتجلی البنی القرآنی فی الخطاب العربی المعاصر،گرفته شده از پایگاه اطلاعاتی زیر در تاریخ 9/8/2008

- http://www.ofouq.com/today/modules.php?name=News&file=print&sid=229

-      توفیق، عباس(1978) نقد الشعر العربی الحدیث فی العراق من 1920- 1958، بغداد: دارالرسالة .

-      الجیوسی، سلمی خضراء(2001). الاتجاهات و الحرکات فی الشعر العربی الحدیث،الترجمه: عبدالواحد لؤلؤة، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.

-      الحانی، ناصر(1954). محاضرات عن جمیل صدقی الزهاوی حیاته و شعره، مطبعة دارالهناء.

-      خلیلی جهان تیغ، مریم(1386)«خلاقیت بینامتنی در دیوان حافظ و ولای حیدرآبادی»، پژوهشنامه­ی  ادب غنایی(زبان و ادبیات فارسی)، سال پنجم، شماره­ی9،پاییز و زمستان.

-      زهاوی، جمیل صدقی(1983)، دیوان النهضه، تقدیم أدونیس و خالده سعید، الطبعه الاولی، بیروت: دارالعلم للملایین.

-      الصالح السلیمان، محمد(1999)، الرحلات الخیالیة فی الشعر العربی، دمشق: اتحاد الکتاب العرب .

-      طباطبایی،محمد حسین(1374) ترجمه تفسیر المیزان، مترجم:سیدمحمدباقرموسوی همدانی،چاپ5، قم:دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه­ی علمیة قم.

-      عزالدین، یوسف(1965) الشعر العراقی الحدیث: اهدافه و خصائصه فی القرن التاسع عشر،، الطبعه الثانیه، قاهره: الدارالقومیه للطباعه و النشر.

-      عزام، محمد(2001)، النص الغائب، دمشق: اتحاد الکتّاب العرب.

-      کلینی، محمد بن یعقوب (1381)، اصول کافی، مکتبه الصدوق، تهران.

-      مجلسی، محمدباقر(1983)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

-      مرتاض، عبدالملک (1998)، السبع المعلقات (مقاربة سیمیائیة/أنتروبولوجیة لنصوصها)، دمشق: إتحاد الکتاب العرب.

-      میرزایی، فرامرز و ماشاءالله واحدی، (1388) «روابط بینامتنی قرآن با شعر احمد مطر»، نشریه­ی دانشکده­ی اذبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دوره­ی جدید، شهاره25، بهار.

-      ناجی، هلال (1963)، الزهاوی و دیوانه المفقود، دارالعرب للبستانی، القاهره: مطبعه نهضه المصر.

-      واینسهایمر، جوئل(1381)، هرمنوتیک فلسفی و نظری، ترجمه: مسعود علیا،‌ تهران: ققنوس.