طهران، شارع وليعصر(عج)، شارع توانير، حي نظامي كنجوي، زقاق هفت بيكر(٨)، شارع نظامي كنجوي، بناء رقم ٣٣، مؤسسة بيمه اكو للتعليم العالي، جامعة علامة طباطبائي، الطابق ٦، الغرفة ٦٠٧، اللجنة الإيرانية للغة العربية وآدابها، الرمز البريدي ١٤٣٤٨٦٣١١١

نوع المستند : علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، إیران

2 دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه سمنان، سمنان، إیران

3 دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گيلان، گیلان، إيران

المستخلص

لوسین­ گلدمن در نظریّۀ ساخت­گرایی تکوینی خود ارتباطِ معنادار ساختار جامعه و ساختار اثر ادبی را بررسی ­می­کند. به­گمان گلدمن، هنرمند با آگاهی ممکن خود که بیشینۀ آگاهی و آرمان وی است، در برابر ایدئولوژی و  آگاهی کاذبی که قدرت مسلّط بر جامعه آن را نمایندگی­می­کند، وضعیت بغرنجی پیدا­ می­کند و در ساختار جامعه تحوّلی مسأله­دار بر وی عارض ­می­شود. آگاهی ممکن هنرمند می­تواند فرافردی و متعلّق به طبقه­ای باشد که هنرمند نمایندة آن است. این ساختار اجتماعی با وحدت ارگانیکِ برقرار­شده در میان اجزای اثر ادبی نمود ­می­یابد و منتقد می­کوشد این وحدت را در ساختار اثر ادبی اعمال نماید و آن‌گاه آن را در­پیوند با ساختار فراگیر اجتماعی که اثر ادبی محصول آن است، تحلیل­کند تا مشخص شود چگونه جهان­بینی گروه­های اجتماعی به عناصر سازندة جهان ادبی در یک اثر تبديل می­شود. پس از مطالعۀ شعر «عذاب حلاج» بر اساس نظرية ساخت­گرایی تکوینی گلدمن و با روش توصیفی- تحلیلی مشخّص­شد ساختار اجتماعی روزگار بیاتی با ساختار سروده پیوند معناداری دارد. بیاتی در بافت تاریخی عراق نمایندۀ جهان­بینی کمونیسم است که آگاهی ممکن طبقۀ وی به­شمار می‌رود و این آگاهی ممکن در برابر ایدئولوژی استبدادی و آگاهی کاذب حکومت نوری السعید قرار می‌گیرد و شاعر را شخصیتی مسأله­‌دار می­کند. این ساختار تاریخی به اجزای شعر نیز منتقل می‌گردد؛ لذا حلّاج به قهرمانی مسأله­دار تبدیل می‌شود که علیه امیر مستبدّ و خشک­اندیش روزگار برمی­آشوبد و با ایدئولوژی کاذب و مطلق­گرای حاکم جدال­می­کند. دلقک نیز در ساختار شعر، شخصیتی نمادین است که با فاجعۀ مرگ معشوق خود (نماد مرگ آگاهی آرمانی) رو­به­رو می­شود. بنابراین شاعر و طبقۀ اجتماعی وی در نقش فاعلی فردی و فرا­فردی در تکوین ساختار شعر بیاتی به­گونه­ای معنا­­دار نقش‌آفرین ­بوده­اند.

الكلمات الرئيسية

عنوان المقالة [فارسی]

قراءة قصيدة "عذاب الحلاج" لعبد الوهاب بياتي في ضوء نظرية البنيوية التكوينية لغولدمان

المؤلفون [فارسی]

  • صدیقه اسدی مجره 1
  • سید رضا ميرأحمدي 2
  • صادق عسکری 2
  • فرهاد رجبی 3

1 طالبة الدکتوراه في قسم اللغة العربية وآدابها، کلية الأدب الفارسي واللغات الأجنبية بجامعة سمنان، سمنان، إيران

2 أستاذ مشارك في قسم اللغة العربية وآدابها، کلية الأدب الفارسي واللغات الأجنبية بجامعة سمنان، سمنان، إيران

3 أستاذ مشارك في قسم اللغة العربية وآدابها، کلية الآداب والعلوم الإنسانية، بجامعة کيلان، کيلان، إيران

المستخلص [فارسی]

يفحص لوسيان غولدمان في نظريته البنيوية التكوينية، العلاقة الدالّة بين بنية المجتمع وبنية العمل الأدبي. ووفقاً لغولدمان فإن الفنان، بوعيه المحتمل، وهو أقصى وعيه وطموحه، يجد نفسه في موقف متأزّم متفاقم في مواجهة الأيديولوجية والوعي الزائفين اللذين تمثلهما القوة المهيمنة في المجتمع، ويواجه تحولاً إشكالياً في بنية المجتمع. ويمكن أن يكون وعي الفنان المحتمل ما وراء الشخصيّ وينتمي إلى الطبقة التي يمثلها الفنان. تتجلى هذه البنية الاجتماعية من خلال الوحدة العضوية المتجسدة بين مكونات العمل الأدبي ويحاول الناقد
الوصول إلى هذه الوحدة في بنية العمل الأدبي، ثم يحللها فيما يتعلق بالبنية الاجتماعية الشاملة للعمل الأدبي؛ ليتّضح كيف تتبدل نظرة الطبقات والمجموعات الاجتماعية إلی العالم هي اللبنات الأساسية البناءة للعالَم الأدبي في عمل‌ما. وبعد دراسة قصيدة "عذاب الحلاج"، بناءً على نظرية غولدمان للبنيوية التكوينية والمنهج الوصفي التحليلي، اتّضح أن البنية الاجتماعية لعصر البياتي مرتبطة ارتباطاً دالًا ببنية القصيدة. وفي السياق التاريخي للعراق، يمثل البياتي النظرة العالمية للشيوعية، والتي تعتبر الوعي المحتمل لطبقته، وقد يواجه هذا الوعي الأيديولوجية الاستبدادية والوعي الزائف لحكومة نوري السعيد، مما يجعل الشاعر شخصيةً إشكاليةً. تم نقل هذه البنية التاريخية أيضاً إلى مكونات القصيدة، وفي القصيدة، يعتبر البياتي الحلاج بطلاً إشكالياً ينتفض ضد الأمير المستبد الجاف التفكير في ذلك الوقت ويخاصم الأيديولوجية الخاطئة المطلقة للحاكم. وأما المهرّج في بنية القصيدة فهو شخصية رمزية تواجه مأساة موت حبيبته (رمز موت الوعي المثالي). لذلك، لعب الشاعر وطبقته الاجتماعية دوراً مهماً في تطوير بنية شعر البياتي بصفتهما فاعلا شخصيا وما وارء ذلك.

الكلمات الرئيسية [فارسی]

  • علم الاجتماع
  • البنيوية التكوينية
  • لوسيان غولدمان
  • عذاب الحلاج
  • عبد الوهاب البياتي
أبوأحمد، حامد (1999م) عبدالوهاب البیاتي في إسبانيا، بيروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر.
احمدی، بابک (1386ش) حقیقت و زیبایی، چاپ سیزدهم، تهران: مرکز.
اسوار، موسي، (1381ش) از سرود باران تا مزامير گل سرخ (پيشگامان شعر امروز عرب)، انتشارات سخن: تهران.
ایگلتون، تری (1393ش) مارکسیسم و نقد ادبی، ترجمة اکبر معصوم­بیگی، چاپ دوم، مشهد: بوتیمار.
البیاتي، عبدالوهاب (1995م) الأعمال الشعريّة، مجلّد 2، بیروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر.
­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ البیاتي، عبدالوهاب (1348ش) آوازهای سندباد، ترجمة محمّد رضا شفیعی کدکنی، تهران: نیل.
پاسکادی، یون (1376ش) ساخت­گرایی تکوینی و لوسین گلدمن، مترجم محمّد جعفر پوینده، تهران: چشمه.
پوینده، جعفر (1396ش) درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات تئودور آدورنو، جورج لوکاچ، لوسین گلدمن و...، تهران: چشمه.
حجا، میشال خلیل (1991م) الشعر العربي الحدیث من أحمد شوقی إلی محمود درویش، بیروت: دار العودة.
حداد، علي (1986م) أثر التراث في الشعر العراقي الحديث، بغداد: دار الحرية.
راودراد، اعظم (1394ش) نظریه­های جامعه­شناسی هنر و ادبیات، چاپ سوم، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
شفیعی کدکنی، محمّد رضا (1387ش) شعر معاصر عرب، چاپ دوم، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1386ش) نقد ادبی، چاپ دوم، تهران: میترا.
صبحی، محیی الدین (1988م) الرؤيا في شعر البياتي، بغداد: دار الشؤون الثقافية العامة.
الضاوي، أحمد عرفات (1384ش) کارکرد سنّت در شعر معاصر عرب، ترجمة سیّد حسين سيّدی، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
عبدالغزیر، ملک (1966م) مأساة الإنسان المعاصر في شعر عبدالوهاب البیاتي، القاهرة: الدار المصرية للطباعة والنشر.
عشری زاید، علی (1997م) استدعاء الشخصیات التراثیة فی الشعر العربی المعاصر، القاهره: دار الفکر.
غولمدمان، لوسیان (1986م) البنیویة التکوينية والنقد الأدبي، ترجمة: محمّد سبيلا، الطبعة الثانية، بیروت: مؤسسة الأبحاث الأدبية.
گلدمن، لوسین (1369)نقد تکوینی، ترجمۀ محمّد­تقی غیاثی، تهران: انتشارات بزرگمهر.
گلدمن، لوسین (1371ش) جامعه­شناسی ادبیات (دفاع از جامعه­شناسی رمان)، مترجم محمّد جعفر پوینده، تهران: انتشارات هوش.
گلدمن، لوسین (1377ش) درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات، مترجم محمّد جعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
گلدمن، لوسین (1381ش) جامعه، فرهنگ، ادبیات، گزیده و ترجمه محمّد جعفر پوینده، چاپ سوم، تهران: چشمه.
لوکاچ، جورج (1377ش) تاریخ و آگاهی طبقاتی، ترجمۀ محمّد­جعفر پوینده، تهران: نشر تجربه.
مارکس، کارل و فردریش انگلس (1385ش) مانیفست حزب کمونیست، مترجم: محمّد پورهرمزان، بی­جا: انتشارات حزب توده.
مکاریک، ایرنا ریما (1384ش) دانش­نامة نظریه­های ادبی معاصر، ترجمة مهران مهاجر و محمّد نبوی، تهران: انتشارات آگه.
ولک، رنه (1383ش) نظرية ادبیات، مترجم ضیاء موحد و پرویز مهاجر، تهران: انتشارات علمی.
ب) مقاله­ها:
رجبی، فرهاد و طاهره شکوری (1394ش) «بررسی آگاهی آرمانی شعر أمل دنقل و اسماعیل شاهرودی بر مبنای نظریة ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن»، مجلة علمی- پژوهشی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره 34، صص 59- 81.
رضویان، سید رزّاق (1389 ش) «جایگاه و نقش قهرمان مسأله دار در رمان­های رئالیستی فارسی»، مقاله­های پنجمین همایش پژوهش­های زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت معلم سبزوار، صص 1281- 1292.
روشنفکر، کبری و سیده اکرم رخشنده­نیا (1431ق) «قناع الحلاج في الشعر العربي المعاصر (صلاح عبدالصبور و عبدالوهاب البیاتی نموذجاً)»، مجلة العلوم الإنسانية، العدد 17 (3)، صص 13- 28.
شبستری، معصومه (1383) «عبدالوهاب البیاتی اسطوره­ای زنده»، مجلة دانشکدة ادبيات دانشگاه تهران، شمارة 6-7، صص 77-96.
طلوعی، وحید و محمد­رضایی ( 1386ش) «کاربست ساختار­گرایی تکوینی در جامعه­شناسی ادبیات (ساختار­­گرایی تکوینی در مقام روش)»، مجلة جامعه­شناسی ایران، دوره 8، شماره 3، صص 141-164.
عبدالله زاده، فؤاد و دیگران (1396ش) «تجلّي قناع الحلاج في شعر عبدالوهاب البیاتي»، دراسات الأدب المعاصر، السنة التاسعة، العدد الثالث والثلاثون، صص 59-78.
عسگری حسنکلو، عسگر (1386ش) «سیر نظریه­های جامعه­شناختی ادبیات»، ادب پژوهی، شماره چهارم، صص 43- 64.
ولی­پور هفشجانی، شهناز (1387ش) «لوسین گلدمن و ساخت­گرای تکوینی»، مجلة دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان، سال 7، شمارة ۲۵، صص 129- 143.
همتی، شهریار و دیگران (1396ش) «استدعاء شخصية الحلاج والمعرّي في شعر عبدالوهاب البیاتي (دراسة وتحليل)»، بحوث في الأدب المقارن، السنة السابعة، العدد 28، صص 119-133.