مورفیم‌های صرفی نزد بالکی و کارکردهای معنایی آن‌ها بر پایه‌ی حاشیه‌ی او بر تفسیر بیضاوی

نوع المستند : علمی - پژوهشی

المؤلفون
1 گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کردستان
2 عضو هيات علمي
10.22034/iaall.2025.531856.3030
المستخلص
علامه ملا محمد باقر بالکی کردی، از علمای برجسته‌ی روزگار خود، در حاشیه‌اش بر تفسیر بیضاوی، به مباحث زبانی و بلاغی دقیقی پرداخته که نشان از تسلط علمی او دارد. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی دیدگاه‌های بالکی درباره‌ی مورفیم‌های صرفی می‌پردازد.گرچه او از اصطلاحات مدرن استفاده نکرده، اما تحلیل‌هایش بیانگر آگاهی عمیق او از این مقوله است. پژوهش حاضر اختلافات میان مفسران در این زمینه را بررسی کرده، نظرات بالکی را با دیگران مقایسه نموده و مبانی زبانی و بلاغی او را تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بالکی با نگاهی انتقادی، روشی نوین و دقیق در تفسیر ارائه داده و از تقلید صرف از گذشتگان پرهیز کرده است. نتیجه آن‌که مورفیم‌های صرفی در تفسیر نقشی کلیدی دارند و در آثار بالکی بازتابی روشن یافته‌اند.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عنوان المقالة Persian

المورفيمات الصرفية عند البالكي و وظائفها المعنوية من خلال حاشيته على تفسير البيضاوي

المؤلفون Persian

زاهد عبدالغفور حسن 1
هادي رضوان 2
حسن سرباز 1
1 گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کردستان
2 دانشگاه کردستان
المستخلص Persian

 
العلامة الملا محمد باقر البالكي الكردي، أحد أعلام عصره، الذي ترك بصمات علمية واضحة، لا سيّما في التفسير والعلوم اللغوية. ومن أبرز آثاره العلمية حاشيته القيّمة على تفسير البيضاوي، والتي تناول فيها مباحث لغوية وبلاغية دقيقة، تكشف عن اطلاعه الواسع، وذوقه الرفيع في التعامل مع النص القرآني. تهدف هذه المقالة، في إطار منهج وصفي تحليلي، إلى دراسة ما ذهب إليه البالكي في موضوع "المورفيمات الصرفية"، في حاشيته، رغم أنه لم يستخدم هذا المصطلح بصيغته الاصطلاحية الحديثة، إلا أن تحليلاته وتدقيقاته تشير بجلاء إلى وعيه العميق بها. وقد تتبّع الباحثون المواضع التي اختلف فيها المفسّرون حول هذه المورفيمات، فجمعوا الآراء، واستعرضوا أوجه الاختلاف، وبيّنوا موقف البالكي منها، مقارنين بين رأيه وآراء غيره من العلماء، ومستعرضين ما قدّموه من تدقيقات واستدلالات، وتأويلات لمعاني الآيات بناءً على تلك المورفيمات الصرفية.كما أشار الباحثون إلى المصادر التي استندت إليها تلك الآراء، وبيّنوا ما اعتمده البالكي من قواعد لغوية وبلاغية لتثبيت موقفه في المسائل الخلافية، سعيًا منه للوصول إلى ما يراه أقرب إلى مراد النص القرآني. وهذا البحث حاول أن يكشف عن ما يأتي: ما هي تجديدات البالكي في المورفيمات الصرفية، وما هي اعتراضاته على البيضاوي والمفسرين وما هو منهجه في حل الإشكالات وتحقيق المسائل، وفي النهاية وصلت الدراسة إلى أن للمورفيمات الصرفية دورًا محوريًا في توجيه المعاني وتوسيع دلالاتها، وأن البالكي أدرك هذا الدور بوعيٍ عميق، فكان من خلال حاشيته ناقدًا بصيرًا ومفسّرًا دقيق النظر، ساعيًا إلى بيان الصواب مقدّمًا آراء جديدة، وأسلوبًا منهجيًا محكمًا في مناقشة الإشكالات وتحقيق المسائل، ورافضًا الجمود على أقوال من سبقوه إن تبيّن له وجهٌ آخر أولى بالقبول

الكلمات الرئيسية Persian

المورفيمات الصرفية
البالكي
تفسير البيضاوي
الحاشية على تفسير البيضاوي
References
Books
-  Al-Ālūsī, Shihāb al-Dīn. (1995). Rūḥ al-Maʿānī fī Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm wa al-Sabʿ al-Mathānī (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
-  Al-Astarābādhī, Raḍī al-Dīn Muḥammad ibn al-Ḥasan. (2004). Sharḥ al-Shāfiyah li Ibn al-Ḥājib (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
-  Al-Iṣfahānī, al-Rāghib. (1999). Tafsīr al-Rāghib al-Iṣfahānī (1st ed.). Cairo: Dār al-Salām. [In Arabic]
-  Al-Andalusī, Abū Ḥayyān Muḥammad ibn Yūsuf. (2000). Al-Baḥr al-Muḥīṭ fī al-Tafsīr (1st ed.). Beirut: Dār al-Fikr. [In Arabic]
-  Ibn al-Jawzī, Jamāl al-Dīn Abū al-Faraj. (2002). Zād al-Masīr fī ʿIlm al-Tafsīr (1st ed.). Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Ibn al-Ḥājib. (1995). Al-Shāfiyah fī ʿIlm al-Taṣrīf (1st ed.). Mecca: Al-Maktabah al-Makkiyya. [In Arabic]
-  Ibn ʿAqīl, ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Raḥmān. (1980). Sharḥ Ibn ʿAqīl ʿalā Alfīyat Ibn Mālik (20th ed.). Cairo: Dār al-Turāth. [In Arabic]
-  Ibn ʿAṭiyyah, Abū Muḥammad ʿAbd al-Ḥaqq. (2002). Al-Muḥarrar al-Wajīz fī Tafsīr al-Kitāb al-ʿAzīz (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya. [In Arabic]
-  Ibn ʿĀshūr, Muḥammad al-Ṭāhir. (1984). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Tunis: Al-Dār al-Tūnisiyyah. [In Arabic]
-  Ibn Mālik, Muḥammad ibn ʿAbd Allāh. (n.d.). Sharḥ al-Kāfiyah al-Shāfiyah. Mecca: Jāmiʿat Umm al-Qurā. [In Arabic]
-  Ibn Hishām, Jamāl al-Dīn. (n.d.). Sharḥ Shudhūr al-Dhahab fī Maʿrifat Kalām al-ʿArab. Damascus: Dār al-Fikr. [In Arabic]
-  Al-Baghawī, al-Ḥusayn ibn Masʿūd. (2000). Maʿālim al-Tanzīl fī Tafsīr al-Qurʾān (1st ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Al-Balkī, Mullā Muḥammad Bāqir. (2016). Ḥāshiyat al-ʿAllāmah al-Balkī ʿalā Tafsīr al-Bayḍāwī (1st ed.). Sanandaj: Kurdistan Publications. [In Arabic]
-  Al-Bayḍāwī, Nāṣir al-Dīn Abū Saʿīd ʿAbd Allāh ibn ʿUmar. (1998). Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl (1st ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Al-Jawharī, Abū Naṣr Ismāʿīl. (1987). Al-Ṣiḥāḥ Tāj al-Lughah wa Ṣiḥāḥ al-ʿArabiyyah (4th ed.). Beirut: Dār al-ʿIlm lil-Malāyīn. [In Arabic]
-  Ḥassān, Tamām. (n.d.). Manāhij al-Baḥth fī al-Lughah. Cairo: Maktabat al-Anjlū al-Miṣriyyah. [In Arabic]
-  Khalīl, Ibrāhīm. (2010). Madkhal ilā ʿIlm al-Ṣarf (1st ed.). Amman: Dār al-Masīrah. [In Arabic]
-  Al-Rāzī, Fakhr al-Dīn Muḥammad ibn ʿUmar. (2000). Mafātīḥ al-Ghayb (3rd ed.). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Al-Zarkashī, Badr al-Dīn. (1994). Al-Baḥr al-Muḥīṭ fī Uṣūl al-Fiqh (1st ed.). Cairo: Dār al-Kutubī. [In Arabic]
-  Al-Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmūd ibn ʿUmar. (1993). Al-Mufaṣṣal fī Ṣināʿat al-Iʿrāb (1st ed.). Beirut: Maktabat al-Hilāl. [In Arabic]
-  Al-Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmūd ibn ʿUmar. (1987). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl (2nd ed.). Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Al-Saʿrān, Maḥmūd. (1997). ʿIlm al-Lughah Madkhal lil-Qāriʾ al-ʿArabī (2nd ed.). Cairo: Dār al-Fikr al-ʿArabī. [In Arabic]
-  Al-Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. (2000). Jāmiʿ al-Bayān fī Taʾwīl al-Qurʾān (1st ed.). Beirut: Muʾassasat al-Risālah. [In Arabic]
-  ʿAbd al-Tawwāb, Ramaḍān. (1997). Al-Madkhal ilā ʿIlm al-Lughah wa Manāhij al-Baḥth al-Lughawī (3rd ed.). Cairo: Maktabat al-Khānjī. [In Arabic]
-  ʿUmar, Aḥmad Mukhtār. (1998). Usus ʿIlm al-Lughah (8th ed.). Cairo: ʿĀlam al-Kutub. [In Arabic]
-  Al-Qurṭubī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Aḥmad. (1964). Al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qurʾān (2nd ed.). Cairo: Dār al-Kutub al-Miṣriyyah. [In Arabic]
-  Al-Mudarris, ʿAbd al-Karīm. (1983). ʿUlamāʾunā fī Khidmat al-ʿIlm wa al-Dīn. Baghdad: Dār al-Ḥurriyyah. [In Arabic]
-  Al-Murādī, Ibn Qāsim. (1992). Al-Janā al-Dānī fī Ḥurūf al-Maʿānī (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
-  Nāẓir al-Jaysh, Muḥammad ibn Yūsuf. (2008). Sharḥ al-Tashīl al-Musammā Tamhīd al-Qawāʿid bi Sharḥ Tashīl al-Fawāʾid (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
-  Al-Nīsābūrī, Niẓām al-Dīn al-Ḥasan ibn Muḥammad. (1996). Gharāʾib al-Qurʾān wa Raghāʾib al-Furqān (1st ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. [In Arabic]
-  Al-Wāḥidī, Abū al-Ḥasan ʿAlī ibn Aḥmad. (2010). Al-Tafsīr al-Basīṭ (1st ed.). Riyadh: Jāmiʿat al-Imām Muḥammad ibn Saʿūd al-Islāmiyyah. [In Arabic]
-  Academic Theses and Articles
-  Abū al-Raysh, Ṣābirīn Mahdī ʿAlī. (2018). "Al-Dalālah bayna al-Thabāt wa al-Taghayyur lil-Mūrfīm al-Mutaghayyir fī al-Qirāʾāt al-Qurʾāniyyah fī Sūrat al-Anʿām." Journal of Arabic Language Colleges, 12, 1713-1828. Cairo: Al-Azhar University. [In Arabic]
-  Al-Ḥasan, ʿAbd al-Ḥakīm. (2010). Al-Athar al-Dalālī li Ikhtilāf al-Ṣawāʾit wa al-Mūrfīmāt bayna Riwāyatay Ḥafṣ ʿan ʿĀṣim wa al-Dūrī ʿan Abī ʿAmr. Master's Thesis, Omdurman Islamic University. [In Arabic]
-  Riḍwān, Hādī. (2019). "Al-Manhaj al-Tafsīrī lil-Shaykh Muḥammad Bāqir al-Balkī fī Ḥāshiyatihi ʿalā Tafsīr al-Bayḍāwī." Iranian Association Journal, 25, 83-104. [In Arabic]
-  Saʿīd, Murād Jabbār. (2003). Muḥammad Bāqir al-Balkī wa Juhūduhu fī al-Fiqh wa Uṣūlihi. Master's Thesis, University of Salahaddin. [In Arabic]
-  ʿAbd al-Sādah, Ziyād Yūsuf. (2023). "Al-Mūrfīm fī al-Dirāsāt al-Lughawiyyah al-Ḥadīthah wa ʿAlāqatuhu bil-Siyāq." Journal of Kufa Arts, 55(2), 211-238. University of Kufa. [In Arabic]
-  Faraj, Masʿūd Muḥammad ʿAlī. (2007). Risālat Ḥaqīqat al-Bashar lil-ʿAllāmah Muḥammad Bāqir al-Balkī al-Ardalānī. Master's Thesis, Al-Imam Al-A'zam University. [In Arabic]
-  Al-Naqshbandī, Awāt Maḥmūd. (2015). Al-Mullā Muḥammad Bāqir al-Balkī wa Juhūduhu fī al-Tafsīr. Master's Thesis, Omdurman Islamic University. [In Arabic]
-  Nūrī, Kūrān Kamāl. (2017). Jāmiʿ al-Fatāwā lil-Shaykh al-ʿAllāmah al-Mullā Muḥammad Bāqir al-Balkī. Master's Thesis, University of Sulaymaniyah. [In Arabic]
-  Yūsuf, Khālid ʿUthmān & Zakariyyā ʿUmar. (2011). "Mūrfīmāt al-Lughah al-ʿArabiyyah Tartībuhā wa Tanẓīmuhā fī al-Dars al-Lughawī al-ʿArabī." Journal of Linguistic and Literary Studies, 2, 30-50. International Islamic University Malaysia. [In Arabic]
المجلد 21، العدد 77
الخريف 2025
الصفحة 234-266

  • تاريخ الاستلام 30 يونيو 2025
  • تاريخ المراجعة 09 أكتوبر 2025
  • تاريخ القبول 03 نوفمبر 2025