معناشناسی حذف نون در مضارع مجزوم کَانَ با تکیه بر آیات قرآنی

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

2 کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

المستخلص

حذف در زبان عربی یکی از مباحث مهم در علم نحو است که به دلایل گوناگونی صورت می‌گیرد. برخی نحویان بزرگ عربی حذف نون در در فعل ناقصة «کان» را به دلیل تخفیف یا کثرت استعمال می‌دانند. در قرآن کریم نیز که نمونۀ بی‌همتای فصاحت و بلاغت است، در برخی آیات، حرف نون از پایان فعل مضارع مجزوم کان حذف شده و در مواردی مشابه، آیاتی وجود دارد که حذف رُخ نداده و حرف نون باقی مانده‌است؛ بنابراین روشن است که در این حذف، نکته‌ای بلاغی وجود دارد که با مقتضای حال آیات قرآن کریم در ارتباط است و براساس بافت موقعیتی صورت گرفته‌است. پس این نظریه که حذف نون به دلیل تخفیف یا کثرت استعمال است، بدون توجه به معناشناسی آیات بوده‌است.
بر همین اساس با بررسی معناشناسی آیات قرآن مشخص شد که حذف نون در مضارع مجزوم کَانَ به دلایلی همچون: « نهی‌کردن از چیزی با قوّت تمام، ضعف گوینده و بی‌رغبتی به پاسخ‌گویی، نشان‌دادن نهایت پستی و حقیربودن کسی، نفی عملی و مخالفت با آن با قاطعیت تمام، و نشان‌دادن شتاب و عجله» انجام شده‌است.
در این مقاله، به بررسی معناشناسی این حذف، کارکردهای زیباشناختی و نشان‌دادن هدف‌دار بودن آن در این آیات پرداخته شده‌ تا بتوان از نتایج این بررسی در ترجمه‌ها و تفسیرهای قرآن کریم استفاده کرد و نظرگاهی روشن‌تر به دست داد.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

الف) عربی

کتب

قرآن کریم

ابن عقیل، بهاءالدین (1980)، شرح ابن عقیل علی الفیة ابن مالک، القاهرة: دار التراث.

ابن یعیش، موفق‌الدین (1978)، شرح المفصل للزمخشری، بیروت: دار الطباعة المنیریة.

اسماعیل‌حقی، ابوالفداء (لاتا)، روح البیان، بیروت: دار الفکر.

الاشمونی، نورالدین (1998)، شرح الشواهد الاشمونی، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة.

الانباری، کمال‌الدین (1999)، اسرار العربیة، ط1. قاهرة: دار الارقم بن ابی الارقم.

الأوسی، شهاب‌الدین (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

أولمان، ستیفن (1975)، دور الکلمة فی اللغة، مترجم: کمال بشر، القاهرة: مکتبة الشباب.

البقاعی، ابراهیم (لاتا)، نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، قاهرة: دار الکتاب الاسلامی.

الجرجانی، عبدالقاهر (1998)، دلائل الاعجاز فی القرآن، الطبعة، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الجنابی، أحمد نصیف (1412ق)، منهج الخلیل فی دراسة الدلالة القرآنیة، مطبوعات المجمع العلمی العراقی.

الدمشقی، ابوالفداء (1999)، تفسیر ابن کثیر، ط2، بیروت: دار طیبة للنشر والتوزیع.

الزمخشری، ابوالقاسم (1407)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، الطبعة الثالثة، بیروت: دارالکتاب العربی.

السامرایی، فاضل صالح (1420)، معانی النحو، ط1، عمان: دار الفکر.

السامرایی، فاضل صالح (2010)، لمسات بیانیة فی نصوص من التنزیل محاضرات، ط3، عمان: دار عمار للنشر والتوزیع.

‌السعدی، عبدالرحمن (2000)، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، بیروت: مؤسسة الرسالة.

الطبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن (1380)، تفسیر مجمع البیان طبرسی، تهران: فراهانی.

الطبری، محمد (2000)، تفسیر الطبری (جامع البیان عن تأویل آیة القرآن)، ط1، بیروت: مؤسسة الرسالة.

مقالات

اسماعیل حسن، فتحی احمد (1410)، «من اسرار الحذف فی بعض آیات القرآن الکریم»، مجلة کلیة اللغة العربیة بالقاهرة، الرقم 8، صص 174-129.

بوشعیب، برامو (2006)، «ظاهرة الحذف فی النحو العربی»، مجلة عالم الفکر، دورة 34، الرقم 3، صص 67-43.

الشهری، علی بن عبدالله (1424)، «اسلوب الحذف فی سیاق القصص القرآنی»، مجلة الاحمدیة، الرقم 14، صص 56-13.

میرزائی، فرامرز والاخری (1393)، «الحذف فی البناء النحویّ لآیات الأحکام وتأثیره الدلالی»، مجلة دراسات فی العلوم الانسانیة، الرقم 1، صص 56-33.

ب) فارسی

کتاب‌ها

ظهیری، عباس (1385)، تجزیه و ترکیب و بلاغت قرآن، قم: مؤسسة بوستان کتاب.

مشکینی، علی (1389)، ترجمة قرآن کریم، چاپ اول، قم: بیدار.

مجلات

آذرنوش، آذرتاش؛ قاسم احمد، مریم (1391)، «بررسی زبان‌شناختی واژۀ کفر»، مجلۀ ادب عربی، شمارۀ 3، دورۀ 4، صص16-1.

شهبازی، محمود (1392)، «کارکردهای زیباشناختی ایجاز حذف در قرآن کریم»، مجلۀ کاوشی در پژوهش‌های زبانشناختی قرآن کریم، سال دوم، شمارۀ اول، صص 68-55.

عباس‌زاده، حمید (1390)، «کارکردهای زیباشناختی حذف حروف جارّه در قرآن کریم»، آموزه‌های قرآنی، شمارۀ 13، صص 109-89.

عظیم‌پور، عظیم (1380)، «حذف در قرآن و تأثیر آن در ترجمه‌های قرآنی»، مقالات و بررسی‌ها، شمارۀ 70، صص 92-75.

کُردنژاد، نسرین (1389)، «معناشناسی واژۀ رب»، مجلۀ حسنا، شمارۀ 4، صص 52-34.