لایه‌های آوایی و ایدئولوژی و تأثیر دلالتی آن‌ها بر صحیفه صادقیه

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلفون

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه حکیم سبزواری

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه حکیم سبزواری

المستخلص

سبک‌شناسی لایه‌ای یکی از شیوه‌های بررسی آثار ادبی است که متن را به پنج لایة آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک تقسیم می‌کند، سپس شاخصه‌های برجسته و ویژگی‌های مؤثر در پیدایی سبک فردی در هر یک از لایه‌های یادشده را بررسی می‌نماید. یکی از متون ادبی که گنجینه‌ای سرشار از معارف الهی است ولی مهجور واقع شده، صحیفه صادقیه است که سبکی ادبی و کلامی شیوا و بلیغ دارد. این مقاله می‌کوشد با تکیه بر روش توصیف و تحلیل زبانی ـ محتوایی، جنبة موسیقایی و برجسته‌ترین ویژگی‌های آوایی صحیفه صادقیه مانند تکرار (حروف، واژه و جمله یا عبارت)، سجع، جناس، تضاد و مراعات‌النظیر و نقش و تأثیر آواها در رساندن پیام به مخاطب را بررسی کند.
ایدئولوژی و نگرش امام صادق (ع)، همچون چتری بر جنبه‌های مختلف سبک ایشان سایه افکنده به‌طوری‌که موسیقی و آوای کلامشان نیز تحت تأثیر آن ایجاد شده‌است. موسیقی و آوای موجود در صحیفه صادقیه، متناسب با غرض و معنای هر دعاست. امام (ع) با استفاده از شکل و معنای واژگان یعنی برونه و درونة زبان، موسیقی درونی و معنوی (فکری) زیبا و متنوعی را آفریده‌اند. ایشان با تکیه بر ویژگی‌های صوتی حروف، بهره‌گیری از تکرار حروف و همچنین با استفاده از عناصر موسیقی‌آفرین و سبک‌ساز همچون تکرار، سجع، جناس، تضاد و مراعات‌النظیر و... در صحیفه صادقیه علاوه بر ایجاد آهنگی دل‌نشین، معانی و مفاهیم موردنظر خود را به بهترین شکل به مخاطب انتقال داده‌اند.

الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


کتابنامه

1) عربی

ابن أبی جمهور، محمد بن زین‌الدین، (1405ق)، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، المحقق: مجتبی عراقی، قم، دار سید الشهداء للنشر.

إبن الأثیر، ضیاءالدین، (دون تا)، المثل السائر فی أدب الشاعر و الکاتب، القاهرة، دار نهضة مصر.

إبن منظور، جمال الدین أبوالفضل محمد بن مکرم، (1430 ق)، لسان العرب، بیروت، دارالکتب العلمیة.

أنیس، إبراهیم، (بی‌تا)، الأصوات اللغویة، القاهرة، نشر مکتبة الأنجلو المصریة.

أیوب، عبدالرحمن، (1984م)، الکلام، انتاجه و تحلیله، ط1، الکویت، جامعة الکویت.

البحرانی، السید هاشم، (دون تا)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة.

بشر، کمال، (1971م)، علم اللغة العام، القاهرة، دارالمعارف.

التفتازانی، سعد الدین، (1416ق)، المطول، ط 4، قم، مکتبة الدواری.

حر عاملى، محمد بن حسن‏، (1409ق)، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام).

حسینی، سید جعفر، (1428ق)، أسالیب المعانی فی القرآن، قم، بوستان کتاب.

السبکی، بهاء الدین، (1937م)، عروس الأفراح فی شرح تلخیص المفتاح.

شریف القرشی، باقر، (2011م)، الصحیفة الصادقیة، ط5، النجف الاشرف، دارالمعروف.

الصیغ، عبدالعزیز، (2000م)، المصطلح الصوتی فی الدراسات العربیة، دمشق، دارالفکر المعاصر للطباعة و النشر.

الطوسی، محمد بن الحسن، (1411ق)، ‏مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة.

العانی، زیاد محمود، (1420ق)، أسالیب الدعوة فی الدعوة و التربیة فی السنة النبویة، ط 1، عمان، دار عمار.

العسکری، أبوالهلال، (1997م)، الفروق اللغویة، مصر، دارالعلم و الثقافة.

العلوی الیمنی، یحیی بن حمزة، (1914م)، الطراز المتضمن لأسرار البلاغة و علوم حقائق الإعجاز، مصر، دارالکتب.

علی سید، عزالدین، (1987 م)، التکریر بین المثیر و التأثیر، چاپ دوم، بیروت، عالم الکتب.

الفراهیدی، خلیل بن أحمد، (1409ق)، کتاب العین‏، قم، نشر هجرت.

الکفعمی، ابراهیم بن علی العاملی‏، (1418ق)، البلد الأمین و الدرع الحصین‏، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

الکلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، المحقق و المصحح: علی اکبر و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیة.

المجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، ‏ (1403ق)، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

المجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، (1423ق). ‏زاد المعاد، محقق/ مصحح: اعلمى، علاءالدین‏، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.

محمود خلیل، ابراهیم، (2011م). النقد الأدبی الحدیث من المحاکاة إلی التفکیک، ط 4، عمان: دارالمسیرة.

مفتاح، محمد، (1982 م). سیماء الشعر القدیم دراسة نظریة و تطبیقیة، ط 1، المغرب: دارالبیضاء،

نحلة، محمود احمد، (1981م)، لغة القرآن الکریم فی جزء عمّ، بیروت: دار النهضة العربیة.

الهاشمی، احمد (1383ش)، ترجمه و شرح جواهر البلاغة، مترجم: حسن عرفان، قم: نشر بلاغت.

هدارة، محمد مصطفی، (1990م)، فی النقد الأدبی الحدیث، ط 1، بیروت: دارالکتب.

2) فارسی

توانا،  فاطمه، (1394ش)، جلوه‌هایی از عناصر ادبی در کلام امام صادق (ع)، چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

ساغروانیان، جلیل، (1369ش)، فرهنگ اصطلاحات زبان‌شناسی، مشهد: نیما.

شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1386ش)، موسیقی شعر، چ 10، تهران: آگاه.

شمیسا، سیروس، (1374ش)، کلیات سبک‌شناسی، چ 3، تهران: فردوس.

شمیسا، سیروس، (1381ش)، نگاهی تازه به بدیع، چ 4، تهران: فردوس.

طباطبایی، محمدحسین، (1380ش)، ترجمه المیزان، قم: انتشارات اسلامی.

فتوحی، محمود، (1391ش)، سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، چاپ اول، تهران: سخن.

محسنی، احمد، (1382)، ردیف و موسیقی شعر، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت، (1381ش)، واژه‌نامه هنری شاعر، چ 3، تهران: مهناز.

ب) پایان‌نامه‌ها

1) عربی

رفیق احمد صالح، معین، (2003م)، دراسة أسلوبیة فی سورة مریم، رسالة جامعیة لنیل الماجستیر، نابلس، جامعة النجاح الوطنیة.

شمخی غلیم الجوزانیّ، حیدر (2014 م)، التقیید فی الصحیفة الصادقیة، رسالة جامعیة لنیل شهادة الماجستیر فی اللغة العربیة و آدابها، العراق، الجامعة المستنصریة.

کریم کاظم، میثم، (1434ه. ق)، الصحیفة الصادقیة للإمام جعفر بن محمد الصادق علیه السلام (148هـ. ق) دراسة فی الدلالتین الصوتیة و الصرفیة، رساله جامعیة لنیل الماجستیر، العراق، ذی قار.

2) فارسی

ابراهیمی شهرآباد، محمدجواد، (1389 ش)، رابطه رویکرد امام سجاد (علیه‌السلام) به دعا و شکل‌گیری محتوای صحیفه سجادیه با شرایط اجتماعی ـ سیاسی و فرهنگی آن عصر، پایان‌نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد در رشته مدرسی معارف اسلامی گرایش تاریخ و تمدن اسلامی.

توانا، فاطمه، (1390 ش)، جایگاه ادبیات در آثار امام صادق (علیه‌السلام)، پایان‌نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات عربی گرایش ادبیات عربی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس.

پ) مقالات

1) عربی

جاسم الحسین، احمد، (1997م)، «ایقاع الشعر العربی بین الاختراقات و الثوابت»، مجلة المعرفة (مجلة ثقافیة شهریة)، الجمهوریة العربیة السوریة، العدد 402، صص 136-114.

2) فارسی

ایران‌زاده، نعمت‌الله، (1377ش)، «نظری به تدوین دانش بدیع در ادب فارسی»، مجله دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، شماره 6، صص 103-122.

پیرزادنیا، مینا، عبدی، مالک و قاسمی، راضیه، (1395)، «بررسی لایة آوایی سورة مبارکة انبیاء از منظر سبک‌شناسی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال چهارم، شماره 4، صص 103-124.

توانا، فاطمه، پروینی، خلیل و متقی زاده، عیسی، (1391 ش)، «جایگاه ادبیات در آثار امام صادق (علیه‌السلام)»، مجله پژوهش‌های نقد و ترجمه عربی، سال اول، شماره 3، صص 1-24.

جمالی، شهروز، (1383ش)، «تکرار اساس موسیقی شعر»، کیهان فرهنگی، شماره 216، صص 66-60.

رستم‌پور، رقیه، کیادربندسری، فاطمه، (1389 ش)، «اهمیت شعر و ادب از منظر امام صادق (ع)»، مجله لسان مبین، سال دوم، شماره دوم، صص 100-79.

زارع، آفرین، بیات، موسی و لیلا دیانت، (1391)، «تحلیل آوایی در صحیفه سجادیه (با تأکید بر دعای استعاذه)»، مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال چهل و پنجم، شماره 1، صص 71-91.

شعبان‌زاده، مریم، حسین اتحادی، (1393 ش)، «بررسی عناصر موسیقایی در کیمیای سعادت»، فصلنامه زیبایی‌شناسی ادبی، اراک، دانشگاه آزاد اسلامی واحد، شماره 22، صص 35-55.

مقیاسی، حسن و فراهانی، سمیرا، (1393)، «سبک‌شناسی لایه‌ای در خطبه 27 نهج‌البلاغه»، فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، سال دوم، شماره 7، صص 39-62.

یوسفی آملی، حسین، کمالجو، مصطفی و اطهری ‌نیا، مریم، (1396)، «سبک‌شناسی لایة آوایی و واژگانی خطبه 221 نهج‌البلاغه»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش‌های نهج‌البلاغه، سال شانزدهم، شماره 52، صص 65-82.