تحرّی الاشتقاق و التطور عن اللفظة «العتیق» فی القرآن

المؤلفون

المستخلص

عندما نتحری لفظة «عتیق» التی استخدمت مرة واحدة فی سورة الحج المدنیة، کما یلهمنا علم اللغة التوحیدی، نجد مفسری القرآن الکریم و الذین بحثوا عن مدالیل مفرداته لم یتطرقوا الی ترجمة واحدة بالضبط، و نحن فی هذا المجال نشیر اشارة عابرة إلی أنّ هذه اللفظة استخدمت فی معنیین مختلفین – اعنی «القدیم» و «الکریم»- فی حین ان المفسرین قد زادوا فی دائرة الخلاف و أضافوا علیه معنیً ثالثاً و هو الحریّة.ً


ثم، إننا بحثاً عن اصل هذه اللفظة الصمیم، تحرینا فی القوامیس عن مواضع استعمالها المختلفة،حیث وجدنا معنیی «القدم» و «الکرامة» فی أصله و بعد ادماج معنی الحریة فی معنی الکرامة و ایضا بعدما بحثنا عن مواضع استعمال هذه اللفظة فی اللغات القدیمة قبل ظهور الاسلام، رأینا أن اللفظة «عتق» بمعنی «القدم» لشبهها فی اللغة الاسلامیة فی الکتابة و النطق باللفظة «عتک» التی بمعنی «الانسباق» و «التقدم»، قد تبدّلت فی العبریة معنیً، و کلا المعنیین قد شکّل البؤرة المرکزیة لنطاق مفهوم «العتق» الواسع.


و علی هذا الأساس یفسّر أن کل ما هو له قدمة و له استباق علی سائر نظرائه، قد عبّرت عنه باللفظة « العتیق ».

الكلمات الرئيسية


  • قرآن کریم؛
  • آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، تهران، نشر نی، چاپ اول، ۱۳۷۹ ه‍‌ش؛
  • آیتی، عبد المحمد، ترجمة قرآن، تهران، انتشارات سروش، چاپ چهارم، ۱۳۷۴ ه‍‌ش؛
  • ابن درید، ابو بکر محمد بن الحسن، جمهرة اﻟﻠﻐﺔ، بیروت، دارالعلم الملایین، چاپ اول، ۱۹۸۷م؛
  • ابن فارس، أبو الحسین أحمد، معجم مقاییس اﻟﻠﻐﺔ، قاهره، دار إحیاء الکتب اﻟﻌرﺑﻴﺔ، چاپ اول، ۱۲۶۶ ه‍‌‍‌ق؛
  • ابن فارس، أبو الحسین أحمد، مجمل اﻟﻠﻐﺔ، قاهره، دار إحیاء الکتب اﻟﻌرﺑﻴﺔ، چاپ اول، ۱۲۶۶ ه‍‌‍‌ق؛
  • ابن منظور، أبو الفضل جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب،بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۴۱۰ ه‍‌‍‌ق؛
  • ازهری، أبومنصور محمد بن احمد ، تهذیب اﻟﻠﻐﺔ، مصر، دارالقوﻣﻴﺔ اﻟﻌرﺑﻴﺔ،۱۳۸۴ ه‍‌‍‌ق؛
  • بانوی اصفهانی، امین، نصرت بیگم، مخزن العرفان در علوم قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان،۱۳۶۱ ه‍‌ش؛
  • بیضاوی، أبو سعید عبداﷲ بن عمر، تفسیر البیضاوی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات،۱۴۱۰ ه‍‌‍‌ق؛
  • جرجانی، أبوالمحاسن الحسین بن الحسن، تفسیر گازر(جلاءالأذهان...) ، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۳۷ ه‍‌ش؛
  • جفری، آرتور، واژة های دخیل در قرآن، ترجمة فریدون بدره ای، انتشارات توس، چاپ اول، ۱۳۷۲ ه‍‌ش؛
  • جوهری، اسماعیل بن حماد، تاج اﻟﻠﻐﺔ و صحاح اﻟﻌرﺑﻴﺔ، بیروت، دارالعلم الملایین، چاپ سوم، ۱۴۰۴ ه‍‌‍‌ق؛
  • خرمشاهی، بهاءالدین، ترجمة قرآن، تهران، انتشارات نیلوفر جامی، چاپ اول،۱۳۷۴ ه‍‌ش؛
  • خواجوی، محمد، ترجمة قرآن، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۶۹ ه‍‌ش؛
  • رازی، أبو الفتوح، روض الجنان و روح الجنان، مشهد، بنیاد آستان قدس رضوی،۱۳۷۴ ه‍‌ش؛
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد بن المفضل، مفردات الفاظ قرآن، دمشق، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ ه‍‌‍‌ق؛
  • زمخشری، ابو القاسم جاراﷲ محمود بن عمر، الکشاف عن.... بیروت، دارالفکر، چاپ اول ،۱۴۰۳ ه‍‌‍‌ق؛
  • شبّر، السید عبداﷲ، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار البلاﻏﺔ، چاپ اول، ۱۴۱۲ ه‍‌‍‌ق؛
  • شعرانی، میرزا ابوالحسن، ترجمة قرآن، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۷۴ ه‍‌ش؛
  • الشرتوتی اللبنانی، سعید، أقرب الموارد، بی جا، بی تا؛
  • شاه ولی اﷲ دهلوی، ابو الفیاض قطب الدین احمدبن عبدالرحیم، ترجمة قرآن، پیشاور، کتب خانه بی تا؛
  • طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۷ ه‍‌‍‌ق؛
  • طبرسی، أبوعلی الفضل بن الحسن،مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۷۹ ه‍‌‍‌ق؛
  • طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، مؤسسه اﻟﺒﻌﺜﺔ ، بی جا، بی تا؛
  • طوسی، أبوجعفر محمد بن الحسن بن علی، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، مکتب الأعلام الإسلامی، چاپ اول،  ۱۴۰۹ ه‍‌‍‌ق؛
  • فراهیدی، أبو عبد الرحمن الخلیل بن أحمد، العین، ایران، انتشارات دارالهجرة، ۱۴۰۵ ه‍‌‍‌ق؛
  • فیروزآبادی، مجد الدین، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط.بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ ه‍‌‍‌ق؛
  • فیض الإسلام، ترجمة قرآن، بی جا، بی تا؛
  • قمی، علی بن إبراهیم، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دارالکتب للطباﻋﺔ و النشر، چاپ سوم؛
  • کاشانی، ملا فتح  اﷲ، منهج الصادقین، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۴۴ ه‍‌ش؛
  • کاشفی، کمال الدین حسین(واعظ) ، مواهب علیه(تفسیر حسنی) ، تهران، کتابفروشی اقبال، چاپ اول، ۱۳71 ه‍‌ش؛                                                                                
  • لاهیجی، بهاءالدین محمد شریف، تفسیر شریف لاهیجی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۳ ه‍‌ش؛
  • مجتبوی، سید جلال الدین، ترجمة قرآن، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۷۱ ه‍‌ش؛
  • مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگی ایران،۱۳۵۷ ه‍‌ش؛
  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ ه‍‌ش؛
  • مکارم شیرازی، ناصر، ترجمة قرآن، دار القرآن الکریم و دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۳ ه‍‌ش؛
  • میبدی، رشید الدین أبو الفضل، کشف الأسرار و عدة الأبرار، مشهد، انتشارات آستان قدس، ۱۳۶۷ه‍‌ش؛
  • نسفی، أبو حفص نجم الدین عمر بن محمد، تفسیر نسفی، تصحیح عزیز اﷲ جوینی، بی جا، بی تا.