طهران، بهجت آباد، شارع بزشک، شارع الشهید الدکتور حسن عضدی، البناء رقم 76، الطابق 2، الغرفة رقم 224، الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها

نوع المستند: علمی - پژوهش

المؤلف

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

المستخلص

یکی از مهم‌ترین مؤلّفه­های مورد بررسی در پژوهش­های زبانی، تبیین نقش و جایگاه عناصر بافتی در نشاندار کردن ساخت زبان است. با توجّه به تفاوت عناصر موقعیّتی، گفتمانی و فرهنگیِ تشکیل‌دهندۀ انگاره‌های ذهنی و نیز تفاوت زبان‌ها از نظر رده‌شناختی و ویژگی‌های ساختاری آنها، واکاوی معنا و سامان‌دهی آن در قالب گزاره­های زبانی متناسب با ساختار اطّلاعاتی از اهمّیّت ویژه­ای برخوردار است. در این راستا نگارنده در صدد است تا بر اساس مفاهیم نظریِ نحو کاربردی "سیمون دیک" و نیز مفهوم ساخت اطّلاعی "لمبرکت"، نقش‌های کاربردشناختی شامل نقش­های درونی (موضوع و کانون) و نقش‌های بیرونی (مبتدا، دنباله‌رو) را در زبان عربی مورد بررسی قرار دهد. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد، زبان عربی به عنوان زبان فعل آغاز به دلیل برخورداری از دو ویژگی اعراب و مطابقت از چیدمان واژگانی آزاد برخوردار است؛ لذا در تعیین رتبه سازه­ها، غلبه با نقش­های کاربردشناختی است. بهره­مندی از شیوۀ مطابقه موجب شده تا زبان عربی، از ویژگی ضمیرانداز بودن برخوردار شود. بدین معنا که حذف ضمیر فاعلی، جمله را نادستوری نمی­کند. همچنین تمایز بین مبتداسازی و کانونی‌سازی به طور شفّاف در روساخت زبان بازنمایی می شود. اسم پیشایند‌شده از جایگاه فاعل در جملات فعلیه، مبتدا و خارج از حمل محسوب می‌شود، حال آنکه در جملات اسمیه­ای که خبر آنها وصف باشد، موضوع و داخل در حمل است. همچنین سازه­ای را که -در نحو سنتی- مبتدای مؤخّر، بدل یا معطوف نامیده می­شود، بنابر نحو کاربردی تنها نقش دنباله‌رو می­تواند داشته‌باشد و اهداف منظور شناسی خاصی را بازنمایی می­کند.

الكلمات الرئيسية

 منابع:

-          جرجانی، عبدالقاهر، (1961م)، دلائل الأعجاز، (تحقیق محمد عبده ومحمد رشید رضا)، القاهرة: مکتبة القاهرة.

-          زیغد، سعیدة. (2012م)، «البؤرة فی نظریة النحو الوظیفی؛ قراءة جدیدة فی تنمیط أحمد المتوکل»، مجلة التواصل فی اللغات و الثقافة و الآداب، جامعة باجی، عدد 31، صص (-135 154).

-          صدقی، عبدالوهاب، (2014 م)، «نحو الخطاب الوظیفی: من تنمیط اللغات إلی تنمیط الخطابات مقاربة أحمد المتوکل نموذجاً»، مجلة الدراسات اللغویة والأدبیة، العدد 2، السنة 5، صص (42-61).

-          المتوکل، أحمد، (2006م)، المنحى الوظیفی فی الفکر اللغوی العربی الأصول و الامتداد، ط1، الرباط: دار الأمان.

-         ----------،(1985م)، الوظائف التداولیة فی اللغة العربیة، المغرب: دار الثقافة، الدار البیضاء.

-         ----------،(1995م). قضایا اللغة العربیة فی اللسانیات الوظیفیة. الرباط: دار الأمان.

-         ----------، (2010م). الخطاب و خصائص اللغة العربیة؛ دراسة فی الوظیفة و البنیة و النمط، الرباط: منشورات الاختلاف.

-         ----------، (1987م)، من البنیة الحملیة إلی البنیة المکونیة؛ الوظیفة المفعول فی اللغة العربیة، ط1، دار البیضاء: دار الثقافة.

-          آقاگل زاده، فردوس، (1392هـ)، فرهنگ توصیفی تحلیل گفتمان انتقادی و کاربردشناسی، تهران، نشر علمی.

-          حق بین، فریده و پارساکیا مژده، (1393هـ). «بررسی ویژگی های ممیز مقولات نقشی: آغزگر، مبتدا و کانون در زبان فارسی»، ویژه نامه فرهنگستان، شماره 10، صص (24-3).

-          راسخ مهند، محمد، (1385هـ)، «شیوه نشان دادن فاعل و مفعول در زبان فارسی»، مجله زبانشناسی، شماره­ 41. صص (96 – 85).  

-          ـــــــــ، (1396هـ)، نحو زبان فارسی: نگاهی نقشی-رده­شناختی، چاپ یکم، تهران: نشر آگه.

-          راسخ مهند، محمد و الهام ایزدی،  (1396هـ)، «میزان وابستگی نحوی و معنایی بندهای متممی در زبان فارسی» پژوهش­های زبان­شناسی، دانشگاه اصفهان، دوره­ 9، شماره­ 2، پیاپی 17، صص (17- 42).

-          عباسی، مرضیه، (1392هـ)، بررسیرابطۀمیانمبتدا،مبتداسازیوپیش انگارهیموضوعیت در زبان فارسی، رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

-          گلفام، ارسلان و سحر بهرامی خورشید، (1386هـ)، «نگاهی شناختی به مفهوم سببیت در زبان فارسی»، پژوهشنامه علوم انسانی، تهران.

-         میرزائی، آزاده و امیر سعید مولودی، (1393)، «نخستین پیکره ی نقش‌های معنایی زبان فارسی»، علم زبان، مکان، سال 2، شماره 3، صص (47-29).

-          Abdel Razaq. (2001), Who is What and What is Who: The Morpho-syntax of Arabic WH, Submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy. University of London School of Languages, Linguistics & Film.

-          Abulhassan Hassan, Bahaa- Eddin. (2015), Thematic Structure in the Arabic Translations of EdgarAllan Poe's The Black Cat, International Journal of Language and Linguistics, 3(3): 132-139.

-       Andrason, Alexander, (2016), Left Dislocation in Arabic: The complexity of form and meaning, Stellenbosch Papers in Linguistics Plus, Vol. 50, 2016, 111-138 doi: 10.5842/50-0-719.

-       Dik, Simon, 1980. Studies in Functional Grammar, London, Academic press.

-       Dik, simon. (1997). The theory of functional grammar, Berlin. New York

-       Lambreckt, Knud. (1994). Information structure and sentence form, Cambridge university press.

-       Shorafat, M, 1999.Topics in Arabic: A minimalist Approach: al- Arabiyyah 32:1-21.